CRS Knowledge Box

เหตุใดคุณค่าของความกตัญญูจึงลดลงในสังคมไทยร่วมสมัย? : มุมมองเชิงพุทธจิตวิทยา
ดร.บุญมี พวงเพชร
---------
ความกตัญญูเป็นคุณธรรมสำคัญในพุทธศาสนา ดังจะเห็นได้จากคำสอนที่ปรากฎในหลายพระสูตรซึ่งยกย่องบุคคลผู้ที่มีความกตัญญูว่า “เป็นบุคคลที่หาได้ยากในโลก” (องฺ.ติก. 20/115/358) และชี้ให้เห็นว่า “ความกตัญญูเป็นเครื่องหมายของสัตบุรุษ หรือ เครื่องหมายของคนดี” (องฺ.เอก-ทุก-ติก. 20/33/77) เป็นต้น อย่างไรก็ตามในสังคมไทยปัจจุบัน คุณค่าของความกตัญญูดูเหมือนว่าจะลดลงไปเรื่อย ๆ หรือถูกมองว่า “การตอบแทนผู้มีพระคุณเป็นภาระทางสังคม” โดยเฉพาะในกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่เติบโตในท่ามกลางบริบทของโลกดิจิทัลและกระแสปัจเจกนิยมที่ให้ความสำคัญกับเสรีภาพส่วนบุคคลมากขึ้น
การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวอาจเกิดขึ้นจากหลายเหตุปัจจัยไม่ว่าจะเป็นด้านเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม สังคมบริโภคนิยมในปัจจุบันที่อาจมีส่วนทำให้มนุษย์ให้ความสำคัญกับความสำเร็จส่วนตนมากกว่าความสัมพันธ์เชิงคุณธรรม ในขณะเดียวกันสื่อสังคมออนไลน์ก็ได้เปลี่ยนรูปแบบความสัมพันธ์ของคนในครอบครัวและสังคมให้มีลักษณะห่างเหินมากขึ้น นอกจากนั้นแล้ว ภาระทางเศรษฐกิจที่ยากลำบากทำให้คนรุ่นใหม่จำนวนไม่น้อยมีความรู้สึกว่า หน้าที่ในการตอบแทนบุญคุณกลายเป็นแรงกดดันเพราะต้องตอบแทนด้วยมูลค่าและเวลา
ในมุมมองของพุทธจิตวิทยา อาจอธิบายถึงความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวได้ผ่านคำสอนเรื่อง “อัตตา” และ “ตัณหา” ซึ่งเมื่อมนุษย์ให้ความสำคัญกับตนเองและความต้องการส่วนตัวมากเกินไป ทำให้ความตระหนักรู้ถึงคุณค่าของสิ่งที่ผู้อื่นเคยทำให้แก่ตนลดลง คุณค่าของความกตัญญูอันมีพื้นฐานจากความรักความเมตตา จึงถูกแทนที่ด้วยความสัมพันธ์แบบมูลค่าหรือผลประโยชน์ตอบแทน หากขาดความกตัญญูเมื่อใดก็จะทำให้เกิดความเห็นแก่ตัวมากยิ่งขึ้น ตามหลักคำสอนของพุทธศาสนานั้น “ความกตัญญู” เป็นคุณธรรมสำคัญที่จะช่วยลดความเห็นแก่ตัวและสร้างความสมดุลทางจิตใจ ไม่ให้เห็นแก่ได้มากจนเกินความพอดี แต่ให้รู้จักตอบแทนความดีที่คนอื่นได้กระทำให้กับตน การลดลงของคุณค่าความกตัญญูหรือการมองไม่เห็นคุณค่าของความกตัญญู จึงเป็นสิ่งที่สะท้อนภาวะวิกฤตทางจิตใจ คุณธรรมและจริยธรรมของคนในสังคมร่วมสมัยที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง ซึ่งปรากฏการณ์นี้ย่อมจะส่งผลเสียต่อความสัมพันธ์ของคนในสังคมทั้งระยะสั้นและระยะยาว
อย่างไรก็ตามคุณค่าของความกตัญญูที่ลดลงในสังคมไม่ได้หมายความว่าคนรุ่นใหม่ขาดคุณธรรมโดยสิ้นเชิง หากแต่สะท้อนให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงทางสังคม เศรษฐกิจ และวิถีชีวิตในบริบทสังคมสมัยใหม่ที่กำลังเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องและสิ่งเหล่านั้นส่งผลต่อการตระหนักรู้ถึงคุณค่าของความกตัญญู ความกตัญญูไม่ใช่เป็นเพียงแค่หน้าที่ที่ต้องตอบแทนหรือไม่ใช่แรงกดดันทางวัฒนธรรมที่พ่อแม่ใช้เป็นบุญคุณเพื่อมาควบคุมลูก แต่มีประโยชน์ทั้งต่อตนเองและผู้อื่น เช่น ช่วยทำให้เกิดความเอื้ออาทรต่อกัน ลดความขัดแย้ง ลดความโดดเดี่ยวทางสังคม เป็นต้น และการตอบแทนผู้มีพระคุณก็ไม่ใช่เพียงแค่ให้วัตถุเช่นให้เงิน แต่รวมถึงการให้เวลา การรับฟัง การดูแลทางจิตใจ การเคารพ การไม่ทอดทิ้ง การประพฤติตนเป็นคนดี และการทำให้ผู้มีพระคุณเข้าถึงความสุขและคุณธรรม เป็นต้น
ดังนั้น การลดคุณค่าของความกตัญญูลงในสังคมร่วมสมัย จึงมีเหตุปัจจัยสำคัญมาจากอัตตาและตัณหา รวมถึงการไม่เข้าใจคุณค่าของความกตัญญูที่แท้จริง ความกตัญญูที่แท้จริงจึงไม่ใช่การเสียสละทุกอย่างเพื่อผู้มีพระคุณ แต่เป็นการสร้างความสัมพันธ์อันดีที่ตั้งอยู่บนความรักความเข้าใจ เมตตา และความสมดุลระหว่างหน้าที่กับคุณค่าของความเป็นมนุษย์ หากปราศจากความกตัญญูในสังคมแล้ว ปัญหาจะเกิดขึ้นตามมาอีกนานับประการ

เอกสารอ้างอิง
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2539), 20/115/358.

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2539), 20/33/77.

The Pañcaskandhaka-vibhāṣā of Vasubandhu with the Commentary of Sthiramati: From Sarvāstivāda Abhidharma to Yogācāra

The Pañcaskandhaka-vibhāṣā occupies a significant place in the history of Buddhist scholastic thought because it stands at the intersection of two major intellectual worlds: the highly analytical Abhidharma traditions of early Buddhism, and the later idealistic Yogācāra, often referred to as Cittamātra.
Traditionally attributed to Vasubandhu, the text presents a concise but sophisticated analysis of the five aggregates (pañca-skandha), the basic categories through which Buddhism explains the person and experience. The commentary by Sthiramati expands the terse root text and reveals how these Abhidharma categories were reinterpreted within a Yogācāra framework. The result is not a rejection or a critique of Abhidharma, but its transformation into something even more comprehensive.

1. Dharma Theory in Abhidharma: From Person to Processes

One of the central projects of Abhidharma was to analyze what ordinary people call a “person,” “self,” or “world” into momentary constituent factors called dharmas. In this context, a dharma does not mean doctrine or religion, but a basic event, quality, or functional element of experience.
The Sarvāstivāda developed one of the most elaborate dharma systems in Buddhist history. It classified all phenomena into numerous taxonomies and argued that dharmas exist in the three times—past, present, and future (sarvam asti, “everything exists”). Whether one agrees with this thesis or not, the Sarvāstivādins created a powerful analytical vocabulary that influenced later Buddhist thought profoundly.
2. Why So Many Classifications: Skandha, Āyatana, Dhātu

The Pañcaskandhaka-vibhāṣā inherits the classical Buddhist tendency to organize reality through several overlapping classificatory schemes. These are not redundant lists but pedagogical lenses, each designed for a particular purpose.

(a) The Five Aggregates (pañca-skandha)

The five aggregates are:

Rūpa – material form
Vedanā – feeling tone (pleasant, unpleasant, neutral)
Saṃjñā – perception / recognition
Saṃskāra – volitional formations and mental factors
Vijñāna – consciousness

Their rationale is to analyze what we take to be a person. “I” is merely a convenient designation for these aggregates functioning together.
(b) The Twelve Sense Bases (dvādaśāyatana)

These are six internal bases (eye, ear, nose, tongue, body, mind) and six external objects (visible forms, sounds, smells, tastes, tangibles, mental objects).

Their rationale is epistemological. They explain how cognition occurs through the meeting of faculty and object. They map the structure of experience as sensory contact.
(c) The Eighteen Elements (aṣṭādaśa-dhātu)

These include the twelve bases plus six consciousnesses corresponding to each sense.

Their rationale is dynamic as well as causal. They show not only faculties and objects, but the arising of awareness itself. Thus they offer a fuller model of cognition.

3. Vasubandhu Between Sarvāstivāda and Yogācāra

Vasubandhu is famous precisely because he mastered the Sarvāstivāda Abhidharma and later became one of the great systematizers of Yogācāra thought. His works therefore often preserve earlier scholastic rigor while redirecting it toward new philosophical insights.
The Pañcaskandhaka-vibhāṣā reflects this transitional genius. It does not discard the dharma-analysis of earlier Abhidharma. Rather, it absorbs it into a mind-centered framework in which experience is understood as structured by consciousness.
This is why the text is especially valuable: it shows continuity rather than rupture between Abhidharma and Mahāyāna thought.

King Phrom of Yonok and the Legend of the First, Forgotten Siamese Ruler

About a decade ago, I was fascinated by the 17th-century Dutch merchant Jeremias van Vliet’s account of Siamese history. I was particularly struck by his statement that Phrom Thep, or King Phrom, was an “establisher of the Siamese kingdom, the first great king…and an establisher of religion.” (Van Vliet 1639, cited in Fine Arts Department 2005, 171-172). This surprised me, as I had never encountered the name King Phrom before.
Later, I discovered that the Tamnan Singhanavat Kuman ("the Legend of Singhanavat Kuman"), a 19th-century Lanna manuscript, is a major textual source for the narrative of Phrom — more fully known as Maha Phrom Kuman — of the Yonok kingdom. The text recounts that he lived around the 11th to early 12th centuries, and portrays him as a cultural hero and ideal Buddhist ruler. It credits him as the first to defeat the Khmer in war at a time when the Khmer Empire was the most powerful force in Southeast Asia.
The legend establishes Phrom's life-story as the archetypal model for Buddhist kingship. As the second son of King Phangkharat, Maha Phrom Kuman (Thai; Pali, “mahā-brahma-kumāra”), is said to have defeated Khmer dominion in 1102, liberating Yonok and founding cities, including Chaiyaburi and Chaiyaprakan. His symbolic actions—patronizing Buddhism, constructing temples, possessing a white elephant— signified righteous kingship. Subsequent rulers emulated these actions through city-naming (incorporating “chaiya” meaning victory), temple patronage, and white elephant claims, using his biography as a template for legitimacy and divine lineage connection.
From a linguistic, religious perspective, the term mahā-brahma-kumāra carries cosmological significance. “Mahā-brahma” refers to the third Brahma realm representing divine status, while “kumara” means prince, thus positioning rulers as divine princes descended from heavenly realms. This terminology connects rulers to the Buddha and reinforces their legitimacy as ideal Buddhist kings, embodying the ten royal virtues (rāja-dhamma) and aspiring to bodhisattva status.
Influential Thai historians, such as Sujit Wongted and Piset Jiajanpong have argued for the significance of Phrom's legend, suggesting that King U Thong of Ayutthaya was likely a descendant of King Phrom, regarded as “Pathom Kasat”, the first king of Siam (Sujit 2019; and Piset 2004).
Whether or not King Phrom actually existed, my engagement with these sources motivated me to conduct further research, culminating in my recent article, “King Phrom's sacred biography through time: reshaping Yonok-Lanna political Buddhist identity in Siam and Lao” (Choompolpaisal 2025).
My initial investigation found that the term “Phrom” appears in three historical inscriptions in Siam and Lao, referring to a Buddhist ruler who patronized Buddhism in the 16th and 17th centuries. These inscriptions include: Jaruek Phra Thammakay (1549), Jaruek Phra Maha Phrom Thevo Pothisat (1636/1637) and Jaruek Wat Kong Kraphan Chatri (1637). The first inscription uses the term "Maha Phrom Kuman" in reference to an Ayutthaya ruler, while the latter two use "Maha Phrom" to refer to a ruler of Lan Xang. In addition, the use of “Phrom” or “Maha Phrom” to denote Lanna rulers appears in several manuscripts, dating from the 18th to early 20th centuries, primarily found in northern Thailand.
Through examining the term “Phrom”, I argue that it functioned to foster a pan-Lanna identity and promote the belief that rulers of Lanna, Ayutthaya, and Lan Xang from the 11th through 20th centuries were descendants of King Phrom of Yonok. His sacred biography thus operated as a mechanism for reconstructing a shared political Buddhist identity across these regions over time.
During the Yonok-Lanna period (12th - 14th centuries), Phrom’s biography played a role in dynastic competition between the Singhanavat and Lava Jakkarat lineages. King Mangrai and other rulers strategically invoked legendary figures to integrate competing factions and construct a unified Lanna identity.
In the Ayutthaya-Lan Xang period (14th - 17th centuries), Phrom's biography spread beyond Lanna through genealogical claims and inscriptional evidence. As noted by van Vliet, King U Thong of Ayutthaya was believed to be descended from Phrom. Inscriptional evidence seems to suggest that King Maha Jakkraphat of Ayutthaya and King Suriyavongsa of Lan Xang inscriptions were probably identified as “Maha Phrom.” Comparative analysis indicates these rulers commissioned inscriptions early in their reigns as explicit assertions of divine Buddhist kingship, symbolizing royal patronage, descent from King Phrom of Yonok, and the establishment of regional power centers. All of these qualities were central to righteous kingship.
During the Siamese vassal period (18th - 20th centuries), Lanna governors continued to use the term "Phrom" despite Bangkok’s control. However, this practice declined and ultimately disappeared by the 1940s amid intensified centralization.
This essay has provided an overview of my research to date. For further details, please refer to my recent publication listed below.

Bibliography:
Choompolpaisal, Phibul. 2025. "King Phrom's sacred biography through time: reshaping Yonok-Lanna political Buddhist identity in Siam and Lao." Cogent Arts & Humanities. 12 (1), 2594647: 1-25. Available for download at https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/23311983.2025.2594647

Fine Arts Department. 2005 (2nd ed.). Ruam Bantheuk Pravattisat Ayutthaya Khong Van Vliet. [A Collection of Van Vliet's Historical Records of Ayutthaya]. Bangkok: Fine Arts Department. First edition published in 2003.

Sujit Wongted. 2019. “Phrajao Phrom, Phrajao U Thong. The Legend of a Hero speaking Thai" Weekly Matichon Newspaper, 20 January 2019. Available for download at https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_163224

Piset Jiajanpong. 2004. “Phrajao Phrom Maharaj in the Lanna Legend: the Significance of Kings’ Descent by Dhamma vs Descent by Blood”. Silpawattanatham, December 2014. Available for download at https://www.silpa-mag.com/history/article_9394