TRACE VPD
แชร์
18/06/2026
🔹 दीध-निकाय 🔹
महामग्ग वग्ग (२।१)
☸︎ १४. महापदान-सुत्त (२।१) ☸︎
११. बोधिसत्त्वको योनिसोमनसिकार
५७। “हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा (बोधिवृक्षको फेदमा रात्रीको समयमा) साधनाका लागि आसन ग्रहण गरी, एकान्त शून्य कुटीमा (शून्य स्थानमा) अवस्थित हुनुभएर एक्लै ध्यानमग्न भई बसिरहनुहुँदा बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा यस्तो विचार (चिन्तन) उत्पन्न भयो!
‘अहो! यो संसार कस्तो कष्टकर (दुःखपूर्ण) अवस्थामा परेको छ त! यहाँ प्राणीहरू जन्मनु पनि पर्छ, वृद्ध (बुढो) हुन पनि पर्छ, मर्नु पनि पर्छ, (पटक-पटक) च्युत (मरेर संसारबाट हट्नु) हुन पनि पर्छ र (पुनः पटक-पटक) जन्मिनु पनि पर्छ। यस्तो भइरहँदा पनि यस वृद्धावस्था (जरा) र मृत्युको (मरणको) दुःखबाट उम्कने मार्ग भेटिएको छैन। यस वृद्धावस्था र मृत्युको दुःखबाट पार पाउने (मुक्त हुने) उपाय कहिले स्पष्ट रूपमा देखा पर्ला त?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान (उपस्थित) हुनाले यो वृद्धावस्था र मृत्यु हुने गर्दछ? कुन कारणले गर्दा वृद्धावस्था र मृत्यु आइपर्दछ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित चिन्तन मनन् (योनिसोमनसिकार) गर्नुभएकाले— ‘जन्म (जाति) हुनाले नै वृद्धावस्था र मृत्यु हुन्छ; जन्म (जाति) भएकै कारणले गर्दा वृद्धावस्था र मृत्यु उत्पन्न हुन्छ’ भनी प्रज्ञाद्वारा यथार्थ रूपमा (भेदन गरेर) बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान हुनाले यो जन्म (जाति) हुने गर्दछ? कुन कारणले गर्दा जन्म (जाति) आइपर्दछ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘भव (उत्पत्ति हुने प्रक्रिया/संसार) हुनाले नै जन्म (जाति) हुन्छ; भव भएकै कारणले गर्दा जन्म (जाति) उत्पन्न हुन्छ’ भनी प्रज्ञाद्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान हुनाले यो भव हुने गर्दछ? कुन कारणले गर्दा भव आइपर्दछ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘आसक्ति (उपादान/तीव्र इच्छा) हुनाले नै भव हुन्छ; आसक्ति (उपादान) भएकै कारणले गर्दा भव उत्पन्न हुन्छ’ भनी प्रज्ञाद्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान हुनाले यो आसक्ति (उपादान) हुने गर्दछ? कुन कारणले गर्दा आसक्ति (उपादान) आइपर्दछ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन (योनिसोमनसिकार) गर्नुभएकाले— ‘तृष्णा (तण्हा/आकांक्षा) हुनाले नै आसक्ति (उपादान) हुन्छ; तृष्णा (तण्हा) भएकै कारणले गर्दा आसक्ति (उपादान) उत्पन्न हुन्छ’ भनी प्रज्ञाद्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान हुनाले यो तृष्णा हुने गर्दछ? कुन कारणले गर्दा तृष्णा आइपर्दछ?’”
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन (योनिसोमनसिकार) गर्नुभएकाले— ‘अनुभूति वा संवेदन (वेदना) हुनाले नै तृष्णा (तण्हा) हुन्छ; अनुभूति वा संवेदन (वेदना) भएकै कारणले गर्दा तृष्णा (तण्हा) उत्पन्न हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा (भेदन गरेर) बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान (उपस्थित) हुनाले यो अनुभूति वा संवेदन (वेदना) हुने गर्दछ? कुन कारणले गर्दा अनुभूति वा संवेदन (वेदना) आइपर्दछ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) हुनाले नै अनुभूति वा संवेदन (वेदना) हुन्छ; स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) भएकै कारणले गर्दा अनुभूति वा संवेदन (वेदना) उत्पन्न हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान हुनाले यो स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) हुने गर्दछ? कुन कारणले गर्दा स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) आइपर्दछ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (सळायतन) हुनाले नै स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) हुन्छ; छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (सळायतन) भएकै कारणले गर्दा स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) उत्पन्न हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान हुनाले यी छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (सळायतन) हुने गर्दछन्? कुन कारणले गर्दा छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (सळायतन) आइपर्दछन्?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘नाम-रूप (चित्त-चेतसिक र भौतिक रूप) हुनाले नै छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (सळायतन) हुन्छन्; नाम-रूप भएकै कारणले गर्दा छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (सळायतन) उत्पन्न हुन्छन्’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान हुनाले यो नाम-रूप हुने गर्दछ? कुन कारणले गर्दा नाम-रूप आइपर्दछ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘विज्ञान वा सचेतता (विञ्ञाण) हुनाले नै नाम-रूप हुन्छ; विज्ञान वा सचेतता (विञ्ञाण) भएकै कारणले गर्दा नाम-रूप उत्पन्न हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा विद्यमान हुनाले यो विज्ञान वा सचेतता (विञ्ञाण) हुने गर्दछ? कुन कारणले गर्दा विज्ञान वा सचेतता (विञ्ञाण) आइपर्दछ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन (योनिसोमनसिकार) गर्नुभएकाले— ‘नाम-रूप हुनाले नै विज्ञान वा सचेतता (विञ्ञाण) हुन्छ; नाम-रूप भएकै कारणले गर्दा विज्ञान वा सचेतता (विञ्ञाण) उत्पन्न हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
५८। “हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा यस्तो विचार (चिन्तन) उत्पन्न भयो!
‘यो विज्ञान (विञ्ञाण) यहींबाट (कारण संस्कारतर्फ नगई) पछाडि फर्कन्छ, यो नाम-रूप (नाम-रूप) भन्दा बाहेक अन्य कुनै कारणतर्फ अगाडि बढ्दैन। यति मात्रको कारण-शृङ्खलाद्वारा नै प्राणीहरू जन्मिनु पनि पर्छ, वृद्ध (बुढो) हुन पनि पर्छ, मर्नु पनि पर्छ, (पटक-पटक) च्युत (चुति) हुन पनि पर्छ र (पुनः पुनः) जन्मिनु पनि पर्छ। यसरी नाम-रूपको कारणले गर्दा विज्ञान (विञ्ञाण), विज्ञानको कारणले गर्दा नाम-रूप, नाम-रूपको कारणले गर्दा छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (आयतन), छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरूको कारणले गर्दा स्पर्श वा संसर्ग (फस्स), स्पर्श वा संसर्गको कारणले गर्दा अनुभूति वा संवेदन (वेदना), अनुभूति वा संवेदनको कारणले गर्दा तृष्णा (तण्हा), तृष्णाको कारणले गर्दा आसक्ति (उपादान), आसक्तिको कारणले गर्दा भव (भव), भवको कारणले गर्दा जन्म (जाति), र जन्म भएकै कारणले गर्दा वृद्धावस्था (जरा), मृत्यु (मरण), शोक (सोक), रोदन वा परिदेव (परिदेव), शारीरिक कष्ट (दुःख), मानसिक चिन्ता (दोमनस्स) र अत्यधिक निराशा जस्ता क्लेशहरू उत्पन्न हुन पुग्छन्। यसै विधि (प्रक्रिया) द्वारा यो सम्पूर्ण दुःख-समूहको (दुःखको रासको) उत्पत्ति हुने गर्दछ।’
५९। हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा पहिले कहिल्यै नसुनिएका धम्महरूमा (धम्म) ‘उत्पन्न हुन्छ, उत्पन्न हुन्छ’ भनी (यथार्थ रूपमा देख्ने र बुझ्ने) चक्षु (आँखा) प्रकट भयो, ज्ञान (ञाण) प्रकट भयो, प्रज्ञा (पञ्ञा) प्रकट भयो, विद्या (विज्जा) प्रकट भयो र आलोक (अन्तरनिहित उज्यालो) प्रकट भयो।”
६०। “हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा यस्तो विचार (चिन्तन) उत्पन्न भयो— ‘के कुरा नहुनाले यो वृद्धावस्था र मृत्यु हुँदैन? कुन कुराको निरोध (उन्मूलन/विनाश) हुनाले वृद्धावस्था र मृत्युको निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन (योनिसोमनसिकार) गर्नुभएकाले— ‘जन्म (जाति) नहुनाले नै वृद्धावस्था र मृत्यु हुँदैन; जन्म (जाति) को निरोध हुनाले वृद्धावस्था र मृत्युको निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा (भेदन गरेर) बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा नहुनाले यो जन्म (जाति) हुँदैन? कुन कुराको निरोध हुनाले जन्म (जाति) को निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘भव (भव/उत्पत्ति प्रक्रिया) नहुनाले नै जन्म (जाति) हुँदैन; भव (भव) को निरोध (निरोध) हुनाले जन्म (जाति) को निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा नहुनाले यो भव हुँदैन? कुन कुराको निरोध हुनाले भवको निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘आसक्ति (उपादान) नहुनाले नै भव हुँदैन; आसक्ति (उपादान) को निरोध हुनाले भवको निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा नहुनाले यो आसक्ति (उपादान) हुँदैन? कुन कुराको निरोध हुनाले आसक्ति (उपादान) को निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन (योनिसोमनसिकार) गर्नुभएकाले— ‘तृष्णा (तण्हा) नहुनाले नै आसक्ति (उपादान) हुँदैन; तृष्णा (तण्हा) को निरोध हुनाले आसक्ति (उपादान) को निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा नहुनाले यो तृष्णा हुँदैन? कुन कुराको निरोध हुनाले तृष्णाको निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘अनुभूति वा संवेदन (वेदना) नहुनाले नै तृष्णा (तण्हा) हुँदैन; अनुभूति वा संवेदन (वेदना) को निरोध हुनाले तृष्णाको निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा नहुनाले यो अनुभूति वा संवेदन (वेदना) हुँदैन? कुन कुराको निरोध हुनाले अनुभूति वा संवेदन (वेदना) को निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) नहुनाले नै अनुभूति वा संवेदन (वेदना) हुँदैन; स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) को निरोध हुनाले अनुभूति वा संवेदन (वेदना) को निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा नहुनाले यो स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) हुँदैन? कुन कुराको निरोध हुनाले स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) को निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (आयतन) नहुनाले नै स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) हुँदैन; छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरूको निरोध हुनाले स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) को निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा नहुनाले यी छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (आयतन) हुँदैनन्? कुन कुराको निरोध हुनाले छ वष इन्द्रिय-आयतनहरूको निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘नाम-रूप (नाम-रूप) नहुनाले नै छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (सळायतन) हुँदैनन्; नाम-रूपको निरोध हुनाले छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरू (सळायतन) को निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा नहुनाले यो नाम-रूप हुँदैन? कुन कुराको निरोध हुनाले नाम-रूपको निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन (योनिसोमनसिकार) गर्नुभएकाले— ‘विज्ञान वा सचेतता (विञ्ञाण) नहुनाले नै नाम-रूप (नाम-रूप) हुँदैन; विज्ञान (विञ्ञाण) को निरोध हुनाले नाम-रूप (नाम-रूप) को निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा (पञ्ञा) द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा फेरि यस्तो विचार आयो— ‘के कुरा नहुनाले यो विज्ञान हुँदैन? कुन कुराको निरोध हुनाले विज्ञानको निरोध हुन्छ?’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा बोधिसत्त्व विपस्वीले सही मार्गद्वारा उचित मनन गर्नुभएकाले— ‘नाम-रूप नहुनाले नै विज्ञान हुँदैन; नाम-रूपको निरोध हुनाले विज्ञानको निरोध हुन्छ’ भनी प्रज्ञा द्वारा यथार्थ रूपमा बोध भयो।”
६१। “हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा यस्तो विचार (चिन्तन) उत्पन्न भयो!
‘चार आर्यसत्यहरूलाई (चतुर अरिय सच्च) पूर्ण रूपमा जान्नका लागि (बुझ्नका लागि) मैले यो स्पष्ट मार्ग (मग्ग) प्राप्त गरेँ। नाम-रूपको निरोध हुनाले विज्ञान (विञ्ञाण) को निरोध हुन्छ; विज्ञानको निरोध हुनाले नाम-रूपको निरोध हुन्छ; नाम-रूपको निरोध हुनाले छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरूको (सळायतन) निरोध हुन्छ; छ वटा इन्द्रिय-आयतनहरूको निरोध हुनाले स्पर्श वा संसर्ग (फस्स) को निरोध हुन्छ; स्पर्श वा संसर्गको निरोध हुनाले अनुभूति वा संवेदन (वेदना) को निरोध हुन्छ; अनुभूति वा संवेदनको निरोध हुनाले तृष्णा (तण्हा) को निरोध हुन्छ; तृष्णाको निरोध हुनाले आसक्ति (उपादान) को निरोध हुन्छ; आसक्तिको निरोध हुनाले कर्म उत्पन्न गर्ने कारण बनेको कम्मभव को निरोध हुन्छ; कर्मभव को निरोध हुनाले जन्म (जाति) को निरोध हुन्छ; र जन्मको निरोध हुनाले वृद्धावस्था (जरा), मृत्यु (मरण), शोक (सोक), रोदन वा परिदेव, शारीरिक कष्ट (दुःख), मानसिक चिन्ता (दोमनस्स) र अत्यधिक निराशा जस्ता क्लेशहरू पूर्ण रूपमा निरुद्ध (शान्त/विनाश) हुन्छन्। यसै विधि (प्रक्रिया) द्वारा यो सम्पूर्ण दुःख-समूहको निरोध हुने गर्दछ।’
६२। हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा पहिले कहिल्यै नसुनिएका धम्महरूमा ‘निरुद्ध हुन्छ, निरुद्ध हुन्छ’ भनी (यथार्थ रूपमा देख्ने र बुझ्ने) चक्षु (आँखा) प्रकट भयो, ज्ञान (ञाण) प्रकट भयो, प्रज्ञा (पञ्ञा) प्रकट भयो, विद्या (विज्जा) प्रकट भयो र आलोक (अन्तरनिहित उज्यालो) प्रकट भयो।
६३। हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयको उत्तरार्धमा (पछिल्लो समयमा) बोधिसत्त्व विपस्वीले आसक्तिका कारण बनेका पाँच उपादानस्कन्धहरूमा (पञ्च उपादानक्खन्ध) उदय र व्ययलाई (उत्पत्ति र विनाश / उदय-व्यय) निरन्तर अनुुप्रेक्षा (भावना) गर्दै विहार गर्न लाग्नुभयो!
‘यो रूप (रूप) हो, यो रूपको उत्पत्ति (उदय) हो, यो रूपको विनाश (व्यय/निरोध) हो; यो अनुभूति वा संवेदन (वेदना) हो, यो संवेदनको उत्पत्ति हो, यो संवेदनको विनाश हो; यो संज्ञा वा स्मृति (सञ्ञा) हो, यो संज्ञाको उत्पत्ति हो, यो संज्ञाको विनाश हो; यी संस्कार वा कर्माभिसंस्कारहरू (संखार) हुन्, यी संस्कारहरूको उत्पत्ति हो, यी संस्कारहरूको विनाश हो; र यो विज्ञान (विञ्ञाण) हो, यो विज्ञानको उत्पत्ति हो, यो विज्ञानको विनाश हो’ भनी यसरी (यथाभूत रूपमा) अनुुप्रेक्षा (भावना) गर्दै रहनुभयो।
यसरी ती पाँच उपादानस्कन्धहरूमा (उपादानक्खन्ध) उदय र व्ययलाई (उदय-व्यय) निरन्तर अनुुप्रेक्षा (भावना) गर्दै रहनुभएका ती (बोधिसत्त्व विपस्वी) को चित्त बिनाकुनै आसक्ति, छिट्टै नै समस्त आस्रवहरूबाट (आसव धम्म) पूर्ण रूपमा मुक्त (विमुक्त) भयो।”
द्वितीय परिच्छेद सम्पन्न भयो।
✍️ VPD INSIGHTS
#महापदानसुत्त #विपस्सी #कुमार #बोधिसत्त #योनिसोमनसिकार #चतुरअरियसच्च #निरोध #विञ्ञाण #नामरूप #सळायतन #फस्स #वेदना #तण्हा #उपादान #कम्मभव #भव #जाति #सोक #परिदेव #पञ्चउपादानक्खन्ध #उदयव्यय #भावना #आसवधम्म #दीघनिकाय #महावग्ग #बुद्धवचन #धम्मता
18/06/2026
🔹 दीध-निकाय 🔹
महामग्ग वग्ग (२।१)
☸︎ १४. महापदान-सुत्त (२।१) ☸︎
१०. बोधिसत्त्व श्रमण (भिक्षु) हुनुभएको प्रसंग
५४। “हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा राजकुमार विपस्वीले सारथि (रथ हाँक्ने व्यक्ति) लाई आज्ञा गर्नुभयो!
‘हे सारथि! त्यसो भए तिमी रथ लिएर यसै स्थानबाट नै दरबारतर्फ फर्क। म भने यसै स्थानमा नै आफ्ना केश (कपाल) र दाह्री-जुँगा मुण्डन गरेर (खौरिएर), काषाय वस्त्र (गेरुवा वस्त्र) धारण गरी गृहस्थ जीवन त्यागेर प्रव्रजित (भिक्षु प्रवेश) हुनेछु।’
हे भिक्षुहरू हो! सारथिले ‘हवस् राजकुमार, आज्ञा शिरोधार्य छ’ भनी राजकुमार विपस्सी (विपस्वी) को आज्ञा स्वीकार गरे र रथ लिएर त्यसै स्थानबाट दरबारतर्फ फर्किए। राजकुमार विपस्वी भने त्यसै स्थानमा नै आफ्ना केश र दाह्री-जुँगा मुण्डन गरेर, काषाय वस्त्र धारण गरी गृहस्थ जीवन त्यागेर श्रमण (भिक्षु प्रवेश) हुनुभयो।
५५। हे भिक्षुहरू हो! बन्धुमती राजधनीका चौरासी हजार (८४,०००) मानिसहरूले— ‘राजकुमार विपस्वी आफ्ना केश र दाह्री-जुँगा मुण्डन गरेर, काषाय वस्त्र धारण गरी गृहस्थ जीवन त्यागेर श्रमण हुनुभएछ’ भन्ने कुरा सुने। त्यो सुनिसकेपछि ती मानिसहरूको मनमा यस्तो विचार आयो—
‘राजकुमार विपस्वीले केश र दाह्री-जुँगा मुण्डन गरी, काषाय वस्त्र धारण गरेर गृहस्थ जीवन त्यागी जुन धम्म र विनयको (धार्मिक नियमको) आचरण र अभ्यास गर्नुभएको छ, त्यो निश्चय नै सामान्य (तल्लो स्तरको) होइन; त्यो श्रमण अवस्था (प्रव्रज्या) निश्चय नै परम कल्याणकारी र महान् हुनुपर्छ। जब राजकुमार विपस्वी जस्ता महान् व्यक्तिले त केश र दाह्री-जुँगा मुण्डन गरी, काषाय वस्त्र धारण गरेर गृहस्थ जीवन त्याग्न सक्नुहुन्छ भने, हामी किन श्रमण (भिक्षु) हुन नसक्ने र!’
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि ती चौरासी हजार मानिसहरूले पनि आफ्ना केश र दाह्री-जुँगा मुण्डन गरेर, काषाय वस्त्र धारण गरी बोधिसत्त्व विपस्वीको अनुकरण गर्दै श्रमण (भिक्षु) भए। हे भिक्षुहरू हो! बोधिसत्त्व विपस्वी त्यस भिक्षु संघको (पर्षदको) साथमा गाउँ, नगर, जनपद र राजधानीहरूमा धम्म देशना गर्दै (चारिका) भ्रमण गर्न लाग्नुभयो।
५६। हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि एकान्तमा एक्लै ध्यानमग्न भई बसिरहनुहुँदा बोधिसत्त्व विपस्वीको मनमा यस्तो विचार उत्पन्न भयो! ‘मलाई यसरी मानिसहरूको भीडभाडमा (संसर्गमा) बसिरहनु उपयुक्त हुँदैन। म यस समूहबाट अलग्गिएर (एकान्तमा) एक्लै बस्न पाए कति राम्रो हुनेथियो!’
हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि बोधिसत्त्व विपस्वी पछिबाट त्यस भिक्षु समूहबाट अलग्गिएर एकान्तमा एक्लै बस्नुभयो।
ती चौरासी हजार भिक्षुहरू अर्को मार्ग (बाटो) तर्फ लागे भने बोधिसत्त्व विपस्वी अर्कै मार्ग हुँदै (एकान्ततर्फ) प्रस्थान गर्नुभयो।”
✍️ VPD INSIGHTS
#महापदानसुत्त. #विपस्सी #कुमार #बोधिसत्त्व #बोधिसत्त #सारथि #केसमुण्डन #कासायवत्थ #पब्बज्जा #बन्धुमतीनगर #समण #एकविहारी #विवेक #दीघनिकाय #महावग्ग #बुद्धवचन #धम्मता
17/06/2026
🔹 दीध-निकाय 🔹
महामग्ग वग्ग (२।१)
☸︎ १४. महापदान-सुत्त (२।१) ☸︎
९• श्रमण (सन्यासी वा भिक्षु / प्रव्रजित)
५२। “हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा राजा बन्धुमान् (बन्धुमा) को मनमा यस्तो विचार (सोच) आयो!
‘राजकुमार विपस्सी (विपस्वी) ले राज्य सञ्चालन (शासन) नगरि वहाँलाई "म" छोड्ने छैन; राजकुमार विपस्वी गृहस्थ जीवन त्यागेर प्रव्रजित (भिक्षु) हुनुहुने छैन; र ती भविष्यवक्ता (लक्षण हेर्ने) ब्राह्मणहरूको भविष्यवाणी कदापि सत्य हुन दिइने छैन!’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा राजा बन्धुमानले राजकुमार विपस्वीलाई राज्य सञ्चालन गरून्, गृहस्थ जीवन त्यागेर भिक्षु नबनून् र निर्मित पढ्ने (लक्षण हेर्ने) ब्राह्मणहरूको भविष्यवाणी गलत साबित होस् भन्ने उद्देश्यले राजाले पाँच प्रकारका कामगुणहरूलाई (भोगविलासलाई) अझ बढाएर प्रबन्ध मिलाइदिए।
हे भिक्षुहरू हो! (त्यसै कारणले गर्दा) राजकुमार विपस्वी त्यस गृहस्थ जीवनमै ती पाँच प्रकारका कामगुणहरूद्वारा (भोगविलासका साधनहरूद्वारा) पूर्ण रूपमा सम्पन्न भई सुखभोग गर्दै बस्नुभयो। हे भिक्षुहरू हो! त्यसपछि धेरै वर्षौँ, सयौँ वर्ष र धेरै हजारौँ वर्षहरू बितेर गए पश्चात, राजकुमार विपस्वीले सारथिलाई बोलाएर आज्ञा गर्नुभयो!
‘हे सारथि! अति उत्तम-उत्तम रथहरू (सवारीहरू) तयार गर, मनमोहक दृश्यहरू अवलोकन गर्नका लागि हामी उद्यानतर्फ (बगैँचातर्फ) प्रस्थान गर्नेछौँ।’
हे भिक्षुहरू हो! सारथिले ‘हवस् राजकुमार, आज्ञा शिरोधार्य छ’ भनी राजकुमार विपस्वीको आज्ञा स्वीकार गरे र उत्तम-उत्तम रथहरू तयार पारिसकेपछि बिन्ती गरे— ‘हे राजकुमार! अति उत्तम-उत्तम रथहरू तयार भइसकेका छन्; अब प्रस्थान गर्ने उपयुक्त समय हजुरलाई नै थाहा छ (हजुरको इच्छा अनुसार नै हुनेछ)।’
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा राजकुमार विपस्वी एउटा उत्तम रथमा सवार हुनुभयो र अन्य उत्कृष्ट रथहरूका साथ उद्यानतर्फ (बगैँचातर्फ) प्रस्थान गर्नुभयो।”
५३। “हे भिक्षुहरू हो! राजकुमार विपस्वी उद्यानतर्फ (बगैँचातर्फ) प्रस्थान गर्नुहुँदा, बाटोमा शिर मुण्डन गरेका (कपाल खौरिएका) र काषाय वस्त्र (श्रमणले लगाउने गेरुवा रङ्गको कपडा) धारण गरेका एक जना प्रव्रजित श्रमण (भिक्षु) लाई देख्नुभयो। उहाँले त्यसरी देखिसकेपछि सारथि (रथ हाँक्ने व्यक्ति) लाई आज्ञा गर्नुभयो!
‘हे सारथि! ई पुरुषलाई के भएको हो (कस्तो अवस्था आइपरेको हो)? यीनको शिर पनि अरू सामान्य मानिसहरूको जस्तो छैन र यीनको वस्त्र पनि अरूको जस्तो देखिँदैन त!’
सारथिले बिन्ती गरे— ‘हे राजकुमार! ई पुरुषलाई ‘श्रमण’ (भिक्षु) भनिन्छ।’
राजकुमारले सोध्नुभयो (आज्ञा गर्नुभयो)— ‘हे सारथि! यो श्रमण (प्रव्रजित भिक्षु) भनेको कस्ता खालका व्यक्ति हो?’
सारथिले बिन्ती गरे— ‘हे राजकुमार! ई श्रमण (भिक्षु) भनेको धम्म पालन (धार्मिक आचरण) गर्नु राम्रो हो, सत्यको आचरण गर्नु राम्रो हो, कुशल कर्म (पुण्य) गर्नु राम्रो हो, सत्कर्म गर्नु राम्रो हो, कुनै सत्त्व प्राणीलाई पनि पीडा नदिनु (हिंसा नगर्नु) राम्रो हो, र समस्त प्राणीहरूप्रति करुणा राख्नु राम्रो हो भनी मनमा दृढ सङ्कल्प गरेर सोही अनुसार साधना (जीवनयापन) गरिरहेका व्यक्ति हुन्।’”
राजकुमारले आज्ञा गर्नुभयो— “हे सारथि! ती श्रमण (भिक्षु) त अति उत्तम हुन्! हे सारथि! धम्म पालन (धार्मिक आचरण) गर्नु उत्तम हो, सत्यको आचरण गर्नु उत्तम हो, कुशल कर्म (पुण्य) गर्नु उत्तम हो, सत्कर्म गर्नु उत्तम हो, कुनै सत्त्व प्राणीहरूलाई पनि पीडा नदिनु (हिंसा नगर्नु) उत्तम हो र समस्त प्राणीहरूप्रति करुणा राख्नु उत्तम हो। हे सारथि! त्यसो भए जहाँ ती श्रमण (भिक्षु) छन्, त्यतैतर्फ रथ अगाडि बढाऊ (हाँक)।”
हे भिक्षुहरू हो! सारथिले “हवस् राजकुमार, आज्ञा शिरोधार्य छ” भनी राजकुमार विपस्वीको आज्ञा स्वीकार गरे र ती श्रमण (भिक्षु) भैकै ठाउँतर्फ रथ अगाडि बढाए।
हे भिक्षुहरू हो! त्यस समयमा राजकुमार विपस्वीले ती श्रमण (भिक्षु) लाई यसरी सोध्नुभयो (आज्ञा गर्नुभयो)!
“हे भन्ते (आदरणीय गुरु)! हजुरको यो कस्तो अवस्था हो? हजुरको शिर पनि अरू सामान्य मानिसहरूको जस्तो छैन र हजुरका वस्त्रहरू (कपडाहरू) पनि अरूका जस्ता देखिँदैनन् त!”
ती श्रमणले उत्तर दिए— “हे राजकुमार! मलाई ‘श्रमण’ (भिक्षु) भनिन्छ।”
राजकुमारले फेरि सोध्नुभयो (आज्ञा गर्नुभयो)— “हे भन्ते! श्रमण (प्रव्रजित भिक्षु) भनिनुहुने हजुर कस्तो स्वभाव र उद्देश्य भएको व्यक्ति हुनुहुन्छ (हजुर कस्ता खालका व्यक्ति हो)?”
ती श्रमणले उत्तर दिए— “हे राजकुमार! श्रमण (भिक्षु) भनिने म— धम्म पालन (धार्मिक आचरण) गर्नु राम्रो हो, सत्यको आचरण गर्नु राम्रो हो, कुशल कर्म (पुण्य) गर्नु राम्रो हो, सत्कर्म गर्नु राम्रो हो, कुनै सत्त्व प्राणीहरूलाई पनि पीडा नदिनु (हिंसा नगर्नु) राम्रो हो, र समस्त प्राणीहरूप्रति करुणा राख्नु राम्रो हो भनी मनमा दृढ सङ्कल्प गरेर (यिनै कुराहरूलाई हृदयङ्गम गरी) सोही अनुसार साधना (जीवनयापन) गरिरहेको व्यक्ति हुँ।”
राजकुमारले आज्ञा गर्नुभयो (भन्नुभयो)— “हे भन्ते! श्रमण (भिक्षु) भनिनुहुने हजुर त अति उत्कृष्ट हुनुहुन्छ। धम्म पालन (धार्मिक आचरण) गर्नु उत्तम हो, सत्यको आचरण गर्नु उत्तम हो, कुशल कर्म (पुण्य) गर्नु उत्तम हो, सत्कर्म गर्नु उत्तम हो, कुनै सत्त्व प्राणीलाई पनि पीडा नदिनु (हिंसा नगर्नु) उत्तम हो, र समस्त प्राणीहरूप्रति करुणा राख्नु अति उत्तम हो।”
✍️ VPD INSIGHTS
#महापदानसुत्त #विपस्सीकुमार #बन्धुमानमहाराज #सारथि #कामगुण #उय्यानभूमि #श्रमण #समण #धम्मचरिया। #समचरिया #कुसलकिरिया #पु्ञ्ञकिरिया #अव्यापज्झ #भूतानुकम्पा #दीघनिकाय #महावग्ग #बुद्धवचन #धम्मता
คลิกที่นี่เพื่อเป็นสมาชิก?
ประเภท
ติดต่อ บุคคลสาธารณะ
เบอร์โทรศัพท์
เว็บไซต์
ที่อยู่
Bangkok
10120
