Formfrom Architects Studio

เมืองที่ไม่มีพื้นที่ให้เด็กเล่น คือเมืองที่กำลังพรากวัยเด็กไปอย่างเงียบงัน

ในพื้นที่ “เมือง” ของประเทศไทย องค์ประกอบของพื้นที่สาธารณะและสนามเด็กเล่นได้สร้างความเว้าแหว่งให้กับเด็กจำนวนไม่น้อย เนื่องในโอกาสควันหลงวันเด็ก ผู้เขียนจึงอยากบันทึกประเด็นนี้ไว้เป็นข้อมูลและข้อถกเถียงสำหรับการสร้างโอกาสที่ดีกว่าให้กับเด็กในเมือง

ตามอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยสิทธิเด็ก (Convention on the Rights of the Child) มาตรา 31 ระบุว่า เด็กมีสิทธิที่จะได้พักผ่อนและมีเวลาว่าง มีสิทธิในการเล่นและเข้าร่วมกิจกรรมนันทนาการที่เหมาะสมกับวัย ตลอดจนมีสิทธิที่จะมีส่วนร่วมอย่างเสรีในชีวิตทางวัฒนธรรมและศิลปะ

ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก (World Health Organization: WHO) ระบุว่า เด็กทั่วโลกมากถึงร้อยละ 80 ไม่ได้ออกกำลังกายตามคำแนะนำ โดยเด็กควรออกกำลังกายอย่างน้อยวันละ 60 นาที ในฐานะสถาปนิก ผู้เขียนจึงสนใจสำรวจและตั้งคำถามถึงบทบาทของพื้นที่เมืองในการสนับสนุนการเคลื่อนไหว การเล่น และการออกกำลังกายของเด็ก

มีงานวิจัยจำนวนมากเสนอแนวคิดให้สร้างพื้นที่สาธารณะสำหรับคนทุกช่วงวัย อย่างไรก็ตาม ความเพียงพอของพื้นที่สาธารณะต่อจำนวนประชากรในเขตเมืองยังคงเป็นความท้าทายสำคัญ ข้อมูลจาก Rocket Media Lab ระบุว่า เขตปทุมวันมีสัดส่วนพื้นที่สวนสาธารณะที่ประชาชนสามารถเข้าถึงได้ประมาณ 16.21 ตารางเมตรต่อคน ขณะที่บางเขต เช่น เขตภาษีเจริญ มีสัดส่วนพื้นที่สวนสาธารณะที่เข้าถึงได้เพียง 0.01 ตารางเมตรต่อคนเท่านั้น (ข้อมูลการสำรวจ พ.ศ. 2566)

ไม่เพียงเท่านั้น บทความในวารสาร Land ยังชี้ให้เห็นว่า ศักยภาพทางเศรษฐกิจของเมืองมีความสัมพันธ์โดยตรงกับจำนวนสนามเด็กเล่นและระยะทางระหว่างที่อยู่อาศัยกับสนามเด็กเล่น เมืองที่มีฐานะยากจนมักมีสนามเด็กเล่นจำนวนน้อยและอยู่ไกลจากที่อยู่อาศัย ในขณะที่เมืองที่มีศักยภาพทางเศรษฐกิจสูงจะมีสนามเด็กเล่นที่เพียงพอและเข้าถึงได้ง่ายกว่า

คำถามสำคัญสำหรับผู้กำหนดทิศทางการพัฒนาเมืองจึงไม่ใช่เพียงว่า “ควรมีสนามเด็กเล่นมากขึ้นหรือไม่” แต่คือ “ยังมีพื้นที่อื่นใดอีกบ้างที่มีศักยภาพในการรองรับการเล่นของเด็ก” เมื่อความควรจะเป็นกับความเป็นจริงไม่สอดคล้องกัน และพื้นที่ที่เด็กควรวิ่งเล่นมีอยู่อย่างจำกัด

แนวคิด POpTED (Play Opportunities Through Environmental Design) เป็นหนึ่งในข้อเสนอที่น่าสนใจในการแก้ปัญหานี้ โดยเสนอให้สนับสนุนการเกิดขึ้นของพื้นที่เล่นในพื้นที่ที่ปกติไม่เคยถูกมองว่าเป็นพื้นที่เล่นมาก่อน ผ่านเงื่อนไขสำคัญ 5 ประการ ได้แก่
1. การออกแบบเฟอร์นิเจอร์เมือง ให้มีหลายวัตถุประสงค์ และเอื้อต่อการเล่นอย่างไม่เป็นทางการ
2. การใช้การออกแบบหรือสัญลักษณ์ เพื่อสื่อสารว่าสิ่งหรือพื้นที่นั้นสามารถใช้เล่นได้
3. การกระจายเฟอร์นิเจอร์เอนกประสงค์เหล่านี้ตามเส้นทางการสัญจรในเมือง
4. การกำหนดตำแหน่งพื้นที่เล่นอย่างมีแบบแผน โดยพิจารณาสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมและปลอดภัย
5. การคำนึงถึงพฤติกรรมของผู้ใช้งาน เพื่อส่งเสริมการพบปะและการรวมกลุ่มทางสังคม

แนวคิดดังกล่าวสอดคล้องกับข้อเสนอของ Alison Stenning ที่ให้ความสำคัญกับพื้นที่ “Grey spaces” เช่น ทางเท้า ถนน หรือพื้นที่กึ่งสาธารณะอื่น ๆ ในช่วงศตวรรษที่ 20 มีข้อถกเถียงอย่างมากเกี่ยวกับการแยกเด็กออกจากพื้นที่เหล่านี้ เพื่อป้องกันอันตรายจากอุบัติเหตุและมลภาวะ อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติ เด็กจำนวนมากไม่สามารถเข้าถึงสวนสาธารณะหรือสนามเด็กเล่นได้ พื้นที่ Grey spaces จึงกลายเป็นพื้นที่นันทนาการของเด็กอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

การสร้างบรรยากาศของพื้นที่ เช่น การทำสัญลักษณ์หรือกราฟิกอย่างง่ายบนพื้นทางเท้า เพื่อใช้เป็นองค์ประกอบในการเล่น เป็นตัวอย่างหนึ่งที่สามารถทำได้จริงในเมือง การออกแบบหรือปรับปรุงถนนบางช่วงให้เป็นมิตรต่อเด็กและการเล่น จึงอาจเป็นอีกหนึ่งทางออกที่มีต้นทุนไม่สูง แต่ให้ผลกระทบเชิงบวกในวงกว้าง

นอกจากนี้ ยังมีงานวิจัยที่นำเสนอเครื่องมืออย่าง Photovoice ซึ่งเปิดโอกาสให้เด็กและผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในพื้นที่ร่วมกันถ่ายภาพกิจกรรมการเล่น เพื่อนำภาพเหล่านั้นมาวิพากษ์ วิเคราะห์ และใช้เป็นฐานข้อมูลในการพัฒนาพื้นที่สำหรับเด็กอย่างต่อเนื่อง

ปัญหาที่เกี่ยวข้องกับเด็กในสายตาของผู้ใหญ่อาจมีอยู่มาก ไม่ว่าจะเป็นโภชนาการ การศึกษา หรือสุขภาพ แต่ปัญหาด้าน “การเล่น” ซึ่งเป็นประเด็นสำคัญในสายตาของเด็กเอง ก็ควรถูกยกขึ้นมาเป็นหัวข้อถกเถียงอย่างจริงจัง เพื่อให้เด็กได้มีโอกาสเป็นเด็กอย่างสมบูรณ์ และเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่เมื่อหวนมองย้อนกลับไปแล้ว ไม่รู้สึกว่ามีช่วงวัยใดที่ถูกพรากไปจากเมืองที่ตนเองอาศัยอยู่

หากเด็กไม่สามารถเข้าถึงสนามเด็กเล่น
เมืองจะยอมให้เด็ก “เล่นไม่ได้”
หรือจะออกแบบเมืองใหม่ให้การเล่นเกิดขึ้นได้ทุกที่?

ข้อมูลอ้างอิง
https://www.archdaily.com/1032023/the-why-what-and-how-of-human-centered-and-successful-playground-design
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360132323005309
https://www.mdpi.com/2073-445X/14/3/477
https://research.aota.org/ajot/article-standard/78/4/7804185100/25202/Politicizing-Children-s-Play-A-Community
https://playgroundresearch.org/article-database/playground-marking-for-contrasting-sedentary-lifestyle-systematic-literature-review/https://playgroundresearch.org/wp-content/uploads/2026/01/Designing-cities-for-play-The-POpTED-approach-2026.pdf
https://so03.tci-thaijo.org/index.php/mekongjournal/article/view/6041/5294

A toast to the sunset,
for the new project.
#รับออกแบบบ้าน #ออกแบบบ้าน #บ้าน #สร้างบ้าน