URDA

Hab doorasho oo macquul ah ee xisbiga boholyow qaran waa inuu isku dheellitiraa rabitaanka shacabka, xaqiiqada amniga, iyo heshiiska siyaasadeed. Mid ka mid ah qaababka inta badan loo arko inuu abuuri karo kalsooni waa:

Doorasho ku dhisan Heshiis Qaran iyo Jadwal Cad

1. Madal wada-tashi qaran
* Dowladda Federaalka, Dowlad-goboleedyada, ururrada siyaasadda, bulshada rayidka ah, iyo qaybaha kale ee muhiimka ah ha ku heshiiyaan hannaanka doorashada.
2. Guddi Doorasho oo madax-bannaan
* Guddiga ha noqdo mid lagu soo xulay hannaan hufan oo dhammaan dhinacyadu ku kalsoon yihiin.
3. Jadwal cad oo la isku raacsan yahay
* In si cad loo qeexo taariikhaha diiwaangelinta, ololaha, codbixinta, iyo ku dhawaaqista natiijada.
4. Doorasho qof iyo cod halka ay suurtagal tahay
* Goobaha amnigu oggol yahay waxaa laga qaban karaa doorasho toos ah.
* Goobaha aan weli diyaar ahaynna waxaa loo dejin karaa qorshe ku-meel-gaar ah oo waqti cayiman leh, iyadoo ujeeddadu tahay in dalka oo dhan ugu dambayn lagu gaaro doorasho qof iyo cod.
5. Amni dhexdhexaad ah
* Ciidamada amniga ha ilaaliyaan goobaha codbixinta iyagoo aan dhinacna u eexan.
6. Maxk**ad madax-bannaan oo xallisa khilaafaadka
* Cabashooyinka doorashada ha maraan hannaan sharci oo cad oo degdeg ah.
7. Kormeer gudaha iyo caalami ah
* Si loo kordhiyo kalsoonida iyo hufnaanta geeddi-socodka.

Habkan waa aragtida xisbiga boholyow qaran iyo baadi goob maandeeq noqon karaa xal, wuxuuna bixin karaa saldhig lagu dhiso is-afgarad haddii ay jirto rabitaan siyaasadeed oo wadajir ah.

Hal-ku-dheg ku habboon:

“Doorasho lagu heshiiyey ayaa ka qiimo badan doorasho lagu muransan yahay. Heshiis qaran, sharci cad, iyo rabitaanka shacabka ayaa saldhig u ah dowladnimo waarta.”

Dal kheyraadkiisa dayaca, wuxuu dayacay mustaqbalkiisa

Kheyraadka dabiiciga ah waa aasaaska ay ku taagan tahay awoodda dhaqaale, siyaasadeed iyo bulsho ee qaran kasta. Dal dayaca beerihiisa, badihiisa, xoolihiisa iyo hantidiisa kale, wuxuu dhab ahaantii dayacay fursadaha horumarineed ee jiilasha maanta iyo kuwa berri.

Marka kheyraadka la dayaco, shaqooyinku way yaraadaan, wax-soo-saarku wuu hoos u dhacaa, saboolnimaduna way korodhaa. Dalkaas wuxuu noqdaa mid ku tiirsan wax laga keeno dibadda iyo gargaar joogto ah. Taasi waxay dhaawacdaa madaxbannaanida qaranka iyo awoodda uu u leeyahay inuu go’aankiisa si xor ah u gaaro.

Dhanka kale, dal kheyraadkiisa ilaashada oo si hufan u maamula, wuxuu dhisanayaa dhaqaale adag, shaqooyin badan iyo bulsho kalsooni ku qabta mustaqbalkeeda. Wuxuu kobciyaa awooddiisa gudaha, wuxuu xoojiyaa sharafkiisa caalamka, wuxuuna abuuraa dhaxal wanaagsan oo ay jiilasha dambe ku faanaan.

Soomaaliya waxay leedahay dhul barwaaqo ah, bad hodan ku ah kalluunka, iyo dad karti leh. Haddii kheyraadkaas la dhowro lana hormariyo, wuxuu noqon karaa furaha ka saaraya dalka faqri, colaado iyo ku-tiirsanaan. Haddii se la dayaco, khasaaruhu ma saameyn doono maanta oo keliya, balse wuxuu gaari doonaa jiilal badan oo soo socda.

“Dal kheyraadkiisa dayaca, wuxuu dayacay mustaqbalkiisa; dal kheyraadkiisana ilaashada, wuxuu dhisanayaa awooddiisa, karaamadiisa iyo sharafkiisa.”

Qore: Mahad Abdikarim

Waa Yaabka Yaabkiise, Horta Dalkan Yaa Leh?

Qore: Mahad Abdikarim

Waa yaabka yaabkiise, horta dalkan yaa leh?

Su’aashani ma aha hal-ku-dheg la iska yiraahdo, mana aha eray lagu madadaasho. Waa su’aal ka dhalatay xaalad dhab ah oo shacabka Soomaaliyeed maalin kasta indhahooda ku arkayaan. Waa su’aal ka soo baxaysa qalbiga qofka arka dhibaatada jirta, khayraadka yaalla, iyo fursadaha lumaya.

Soomaaliya waa dal Alle ku mannaystay dhul barwaaqo ah, bad dheer, xoolo nool, beero, macdan iyo dad karti badan. Haddana marka aad eegto xaaladda maanta jirta, waxaad isweydiinaysaa: haddii dalku sidaas hodanka u yahay, maxaa shacabka saboolnimo ugu hareeraysan tahay? Haddii uu leeyahay dhalinyaro firfircoon, maxay shaqo la’aan ugu jiraan? Haddii uu leeyahay dowlad iyo hay’ado, maxay adeegyada aasaasiga ahi u liitaan?

Waxaa sii yaab badan in shacabka lagu mashquuliyo murano siyaasadeed iyo khilaafyo aan dhammaad lahayn, halka dhibaatooyinka dhabta ah ee nolosha dadka ay sii kordhayaan. Hooyada aan helin adeeg caafimaad, ardayga aan helin waxbarasho tayo leh, beeralayda aan helin taageero, iyo dhalinyarada rajadooda ku waayey tahriibka iyo shaqo la’aanta, dhammaantood waxay si aamusan u waydiinayaan: “Horta dalkan yaa leh?”

Ma leh siyaasi maanta jooga oo berri taga. Ma leh koox gaar ah oo awood ku faanta. Ma leh qabiil sheegta inuu ka mudan yahay kuwa kale. Dalku wuxuu leeyahay shacabka Soomaaliyeed oo dhan; kuwa maanta nool iyo jiilasha berri iman doona.

Laakiin marka hantida ummadda lagu takri-falo, marka awoodda loo adeegsado dano gaar ah, marka cadaaladdu noqoto wax la kala helo, waxaa dhalanaysa dareen ah in dalka laga leexiyey jidkii saxda ahaa. Taasi waa sababta ay su’aashani mar kasta dib ugu soo noqoto maskaxda shacabka.

Dal kasta wuxuu ku dhismaa kalsooni u dhexaysa shacabka iyo hoggaanka. Haddii kalsoonidaasi lunto, waxaa bata niyad-jabka, waxaa yaraada waddaniyadda, waxaana adkaata in dadka lagu mideeyo himilo qaran. Dadka Soomaaliyeed maanta waxay u baahan yihiin hoggaan dib u soo celiya rajada, xoojiya caddaaladda, kana hormariya danaha guud kuwa gaarka ah.

Taariikhdu waxay marag u tahay in ummaduhu aysan ku burburin saboolnimo oo keliya, balse ay ku burbureen marka ay lumiyaan dareenka lahaanshaha dalkooda. Marka qofku aamino inuusan wax saamayn ah ku lahayn mustaqbalka dalkiisa, waxaa bilowda burburka ugu halista badan.

Sidaas darteed, jawaabta su’aasha ah “Horta dalkan yaa leh?” waa mid fudud oo haddana culus. Dalkan waxaa leh shacabka Soomaaliyeed. Laakiin lahaanshaha dhabta ahi ma aha hadal oo keliya; waa masuuliyad, ilaalin, xisaabtan, iyo u adeegid danta guud.

Maalinta uu qof kasta oo xil haya isweydiiyo waxa uu dalka u qabtay halkii uu ka eegi lahaa waxa uu ka helayo, maalinta ay caddaaladdu ka sarreyso eexda, maalinta aqoonta iyo kartidu ka horreeyaan qabyaaladda, markaas ayaa laga yaabaa in aan mar dambe la isweydiin:

“Waa yaabka yaabkiise, horta dalkan yaa leh?”

Qore: Mahad Abdikarim
“Dal la wada leeyahay wuxuu u baahan yahay masuuliyad la wada qaado.”

Afarta Tiir ee Aqoonta Dunida

Qore: Mahad Abdikarim

Dunida aynu ku nool nahay waxaa hagaya aqoonno kala duwan oo saamayn ku leh fikirka, dhaqaalaha, siyaasadda, iyo hab-nololeedka bulshada. Dad badan waxay aqoonta ku soo koobaan waxbarashada dugsiyada iyo jaamacadaha, hase yeeshee marka si qoto dheer loo eego, aqoontu waxay leedahay heerar iyo qaybo ka ballaaran shahaadooyinka iyo xirfadaha la barto.

Marka la falanqeeyo taariikhda aadanaha iyo habka dunidu u shaqayso, aqoonta waxaa loo qaybin karaa afar qaybood oo waaweyn, kuwaas oo mid kastaaba leeyahay kaalintiisa iyo saamayntiisa gaarka ah.

1. Aqoonta Asalka Nolosha iyo Jiritaanka

Tani waa aqoonta ugu horreysa uguna muhiimsan ee qofku raadiyo. Waxay ka jawaabtaa su’aalaha waaweyn ee nolosha sida:

* Yaa ina abuuray?
* Maxaa naloo abuuray?
* Maxay tahay ujeeddada jiritaankeenna?
* Halkee ayay noloshu ku dambaynaysaa?

Aqoontan waxaa saldhig u ah diimaha samada, falsafadda, iyo daraasaadka ku saabsan jiritaanka aadanaha. Waa aqoon qofka siinaysa jihada noloshiisa, qiyamka uu ku dhaqmo, iyo sababta uu u nool yahay.

Bulsho kasta oo lumisa fahamka asalka jiritaankeeda waxay la kulantaa jahawareer dhinaca qiyamka iyo hadafka nolosha ah.

2. Aqoonta Awoodda iyo Maamulka Caalamka

Qaybtan labaad waa aqoonta awoodda lagu maamulo dunida. Waxay ka kooban tahay:

* Siyaasadda
* Dhaqaalaha
* Istaraatiijiyadda
* Sirdoonka
* Diblomaasiyadda
* Maamulka dawladaha

Qaramada awoodda leh ma xukumaan dunida oo keliya cudud ciidan, balse waxay ku maamulaan aqoon. Qofkii fahma sida awooddu u shaqayso wuxuu si sahlan u fahmi karaa sababta qaar ka mid ah dalalka dunidu u hormareen halka qaar kalena ay dib ugu dheceen.

Taariikhdu waxay marar badan ina bartay in dagaallada waaweyn, heshiisyada caalamiga ah, iyo isbeddellada siyaasadeed ay ka dambeeyaan aqoon si xeeladaysan loo adeegsaday.

3. Aqoonta Sayniska iyo Xirfadaha

Tani waa aqoonta ugu muuqata ee maanta dunidu wada isticmaasho. Waxaa ka mid ah:

* Caafimaadka
* Injineernimada
* Tiknoolajiyadda
* Beeraha
* Xisaabta
* Cilmiga deegaanka
* Dhaqaalaha casriga ah

Jaamacadaha iyo xarumaha cilmi-baaristu waxay soo saaraan aqoontan oo lagu horumariyo nolosha dadka.

Diyaaraddu ma duusho aqoon la’aan, isbitaalku ma shaqeeyo aqoon la’aan, waddooyinku ma dhismaan aqoon la’aan, tiknoolajiyadda casrigana lama gaari karo aqoon la’aan.

Waa aqoonta ugu badan ee dunidu si wadajir ah u wadaagto, sababtoo ah faa’iidadeedu waxay gaartaa bani’aadamka oo dhan.

4. Aqoonta Dhaqanka iyo Taariikhda

Qaybtan afraad waxay la xiriirtaa:

* Hidaha iyo dhaqanka
* Afafka
* Taariikhda ummadaha
* Suugaanta
* Aqoonsiga bulshooyinka

Aqoontani waa kaydka xusuusta bulshada. Ummad aan taariikhdeeda aqoon waxay la mid tahay qof xusuustiisa lumiyay.

Si kastaba ha ahaatee, qayb ka mid ah aqoontan waa la wadaagaa, halka qayb kalena ay noqoto meel lagu murmo ama lagu dagaallamo. Taariikhda dunidu waxay xambaarsan tahay dagaallo badan oo ka dhashay muran ku saabsan dhul, dhaqan, qowmiyad, ama fasiraad taariikheed.

Mararka qaar dadku waxay u dagaallamaan wixii awoowayaashood aaminsanaayeen, iyagoo aan xitaa si buuxda u baarin xaqiiqada dhacdooyinkii h**e.

Gunaanad

Afarta qaybood ee aqoontu ma aha kuwo iska gooni ah, balse waa kuwo is dhammaystira. Aqoonta jiritaanku waxay hagtaa qalbiga, aqoonta awoodduna waxay hagtaa maamulka, aqoonta sayniskuna waxay horumarisaa nolosha, halka aqoonta dhaqanka iyo taariikhduna ay ilaaliso aqoonsiga bulshada.

Bulsho kasta oo rabta inay gaarto horumar dhab ah waa inay isku dheellitirtaa afartan aqoonood. Haddii mid la dayaco, waxaa dhaawacmaya dhinac muhiim ah oo ka mid ah jiritaanka bulshada.

Qofka garanaya cidda abuurtay, fahmaya sida awooddu u shaqayso, leh aqoon saynis iyo xirfad, isla markaana yaqaan dhaqankiisa iyo taariikhdiisa, wuxuu leeyahay aragti ka dhammaystiran tan dadka ku koobma hal nooc oo aqoon ah.

Qore: Mahad Abdikarim