Acropolis

WARSZTAT RYSUNKOWY POLSKIEGO INŻYNIERA

TŁO EUROPEJSKIE

Obecne znaczenie pojęcia „inżynier” ukształtowało się stosunkowo niedawno. Jeszcze XIX-wieczne encyklopedie podawały definicję sprzed stuleci: „Ingenieur, czyli architectus militaris, mistrz budowli wojennych jest osobą, która nie tylko wznosi fortyfikacje, ale także wie, jak je zdobyć podczas oblężenia”. Z czasem zaczęły powstawać szczegółowe specjalizacje tej profesji. Rozporządzenie króla Francji z 1689 r. powołało „ingenieurs-constructeurs de la marine”, kilka lat później powstał „Corps des Ingenieurs geographes”, a w 1716 r. „Corps des ponts et chausses”.

W połowie XVIII stulecia pojawiło się pojęcie „inżyniera cywilnego” 1.
Z kolei treść jaka kryła się pod pojęciem „architektury” była kiedyś znacznie szersza niż obecnie, bliższa dzisiejszemu pojęciu „inżynieria”. Według rzymskiego architekta Witruwiusza „architektura obejmuje trzy dziedziny: budownictwo, konstrukcję zegarów i budowę machin”2.
Biorąc więc pod uwagę powyższe zależności, nie będzie to błędem, jeśli rozwój warsztatu rysunkowego inżyniera będziemy omawiać głównie na przykładzie warsztatu rysunkowego architekta-budowniczego.
Istnieje nieprzerwany ciąg świadectw posługiwania się wyskalowanym rysunkiem architektonicznym (inżynierskim), począwszy od Egiptu z połowy drugiego tysiąclecia p.n.e., poprzez wyższe kultury Bliskiego i środkowego Wschodu, aż po klasyczną i średniowieczną Europę. Najdawniejsze wyobrażenie przyrządów kreślarskich pochodzi sprzed 4400 lat i znajduje się na stalli grobowej piramidy w Sakkara w Egipcie3. Pierwszy zachowany zapis obiektu w rzucie prostokątnym, z uwzględnieniem odpowiedniej skali, pochodzi z ok. 2100 r. p.n.e. Na terenie obecnego Iraku odnaleziono dwa posągi Gudei4, inżyniera i władcy sumeryjskiego miasta-państwa Lagasz. Na jego kolanach rzeźbiarz uwiecznił pewien rodzaj deski kreślarskiej, z rzutem architektonicznym świątyni. Jest to plan świątyni, prawdopodobnie poświęconej bogini Ningirsu. Druga rzeźba przedstawia warsztat inżyniera – deskę kreślarską, rylec i linijkę z podziałką5.
Innym zachowanym z najdawniejszych czasów zapisem jest zarys planu grobowca Ramzesa IV na papirusie z 1105 r. p.n.e.6 Można to uznać za najstarsze rysunki techniczne. Zachowały także wyryte na glinianych tabliczkach fragmenty planu urbanistycznego Rzymu – Forma Urbis, z 200 r. ne. (Museo Comune , Rzym)7.
Natomiast najdawniejsze zachowane przybory kreślarskie z I w. pochodzą z Herculanum i Pompejów (Museo Nationale w Neapolu), są to linijka składana na pół, ekierka równoramienna o boku 20 cm, cyrkiel z żelaznymi stopkami8.
Można jednak sądzić że już Grecy dysponowali całkiem rozwiniętym warsztatem rysunkowym. Mimo, ze greckie rysunki nie zachowały się do naszych czasów, o tym, że znali i stosowali rzuty poziome i pionowe można wnioskować na podstawie traktatu rzymskiego architekta Witruwiusza O architekturze ksiąg dziesięć. Autor sam pisze, że korzystał ze wszystkich dostępnych wówczas dzieł greckich i wielokrotnie się do nich odwołuje. Stwierdza tam również, ze architekt „musi umieć pisać, aby za pomocą notatek pamięć swą wzmocnić, następnie musi znać rysunek, aby za pomocą szkiców łatwo stworzyć obraz zamierzonego dzieła. Geometria jest zaś architekturze bardzo pomocna, jako że uczy użycia linii i cyrkla i dzięki temu ułatwia przedstawienie budowli na płaszczyźnie i wyznaczenie kątów, poziomu i linii prostych” Autor zakłada więc że odbiorca jego dzieła zna już geometrię więc nie rozwodzi się zbytnio nad warsztatem architekta. Podaje jedynie, że: „istnieją następujące rodzaje dispositio, zwane po grecku ideami: ichnografia, ortografia, scenografia. Ichnografia jest to rysunek podstawy planowanej budowli, wykonany w podziałce przy pomocy cyrkla i linii, z którego przenosi się później wymiary na powierzchnie placu budowlanego. Ortografia jest to pionowy obraz fasady wykonany w podziałce, odpowiadający przyszłej budowli. Scenografia jest szkicem fasady oraz ścian bocznych, których wszystkie linie zbiegają się w punkcie centralnym”9. Jest to właściwie jedynie informacja, że takie rysunki się wykonuje, bez opisu jak je sporządzać. Niestety oryginał dzieła Witruwiusza zaginął, a zachowane liczne odpisy tego traktatu pozbawione były rysunków, więc o geometrycznych metodach wykonywania ichnografii i ortografii możemy jedynie wnioskować z późniejszych uzupełnień, wykonywanych na podstawie tekstu dla potrzeb pierwszych edycji wydawanych drukiem (1486). Wyobrażenie o praktyce stosowania rzutów można znaleźć w wielu innych poważnych dziełach10, których wiele powstawało w okresie renesansu, a klasyczna już wtedy praca Witruwiusza była dla nich wzorem i inspiracją.

1 W. Afelt, Dziedzictwo w budownictwie albo obiektach budowlanych jako dobrach kultury ksiąg dziesięć, Gdańsk 1999, s. 20-24
2 Witruwiusz, O architekturze ksiąg dziesięć, Warszawa 1999, s. 32

3 W. Afelt, op. cit., s. 46-47 (ten i następne fakty nie opisane odrębnymi przypisami na podstawie L.T. Courtenay, The Engineering of Medieval Cathedrals. Studies in the History of Civil Engineering, vol. I; Ashgate Publishing Ltd Variorum 1997; H. Dickinson, A brief history of draughtsmen's instruments. Transaction of Newcomen Societv, 27 (1949-51) s.73-84; H. Ricken, DerBauingenieur. Geschnichte eines Berufes, Berlin. Verlag fur Bauwessen 1994; H. Straub, Die Geschnichte der Bauingenieurkunst, Basel Boston Berlin, Birkhauser Verlag 1996)

4 Gudea, ok. 2150 p.n.e., władca sumeryjskiego miasta Lagasz, rozciągnął wpływy na większość miast

sumeryjskich; panowanie Gudei było okresem gospodarczego, politycznego i kulturalnego rozkwitu; Gudea rozwinął budownictwo (świątynie); pozostały z tego okresu liczne zabytki sztuki i piśmiennictwa (Encyklopedia popularna PWN Warszawa 1995)

5 P. J. Booker, A History of engineering drawing, Londyn 1963, s. 37

6 H. Ricken, Der Architekt. Gesnichte eines Berufs, Berlin 1977, s. 12

7 H. Ricken, op.cit., s. 26

8 W. Afelt, op. cit., s. 46-47

9 Witruwiusz, op.cit., s. 25, 30

10 Giacomo Barozzi da Vignola, Regola delli cinque ordini d’arcitettura, 1562; Philibert de l’Orme, Le premier tome de l’Architecture, Paryż 1567; Andrea Palladio, Cztery księgi o architekturze, Wenecja 1570

Zajecia rysunkowe w pracowni Acropolis w Gdyni.

http://www.youtube.com/watch?v=frlUwF18GrI