Panta Literary Blog

उत्तरपुस्तिका परीक्षण : शिक्षकले नै बुझ्दैनन, अनि विद्यार्थीको च्वाट्‍ट पुरै नम्बर काट्छन्

उत्तरपुस्तिका परीक्षण गर्दै गर्दा एक जना शिक्षकले भने : सामाजिक अध्ययनको उत्तरपुस्तिका परीक्षण गर्दा विद्यार्थीले मैले पढाएको किताबबाट भन्दा बाहिरबाट लेखेछ यो मिलेन, मैले यसरी पढाएकै छैन भन्दै च्वाट्‍ट पुरै नम्बर काटेछन् ।

छेउमै बसेर उत्तरपुस्तिका परीक्षण गरिरहेका अर्का शिक्षकले सुनेपछि चासो राखे : कुनको उत्तर सर, त्यो त मिलेको छ त, हजुरले पढाएको पब्लिकेशनको किताब र विद्यार्थीले पढेर उत्तर लेखेको पब्लिकेशनको किताब फरक भएर उत्तर फरक लेखेको होला । तर मैले पढाएकोमा यस्तो छ (पब्लिकेशनको नाम पनि सोधेछन्) । सन्दर्भ र लेखाई मिलेको छ काट्न मिल्दैन नम्बर दिनुहोस् ।

यसले के देखायो भने हामी कति हचुवामा विद्यार्थीको जीवनलाई मूल्याङ्कन गरिरहेका छौँ भन्ने हो । पढाउने शिक्षक, पाठ्यक्रमको प्रयोग, पाठ्यपुस्तक, प्रश्नपत्र निर्माण, परीक्षा सञ्चालन, शैक्षिक सामग्री र उत्तरपुस्तिका परीक्षणमा कतै पनि समन्वय छैन र एक रूपता तथा वैज्ञानिक आधार तय गर्न सकिएन । पढाउनेदेखि उत्तरपुस्तिका परीक्षणसम्म सबै फरक फरक व्यक्ति हुने भएकोले पाठ्यक्रमको तालिका भन्दा पनि परीक्षण गर्नेको मुडमा भरपर्ने दादागिरी अवस्था । विद्यार्थीको भविष्य भन्दा पनि कति कपि चेक गर्दा कति पैसो आयो भनेर छिटो कपि परीक्षण गर्ने प्रतिस्पर्धा, विषयगत शिक्षकको कमिले गर्दा फरक विषयका शिक्षकले उत्तरपुस्तिका परीक्षण गर्ने हुँदा यसको भारी विद्यार्थीले बोक्नुपर्ने । उसले आफू असफल भएको ट्याग जीवनभर बोक्नुपर्ने मनोवैज्ञानिक त्रास पनि छ ।

परीक्षा र मूल्याङ्कनलाई यति सतही रूपमा लिएका छौँकी हाम्रा विद्यार्थीलाई सफल र अफलको झोला भिरायौँ । सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकले आफ्नो प्रतिष्ठा र निजी विद्यालयहरूले विद्यालयको प्रतिष्ठा मात्रै उपलब्धि ठाने तर विद्यार्थीलाई जहिले पीडित बनाइ रहे ।

यसबारे यस भन्दा अगाडीका शिक्षामन्त्रीहरू सबैलाई भनिसकेको छु, छ महिने मन्त्रीले यसलाई गम्भीर रूपमा हेर्न सकेनन्, कम्प्युटर विषय लागु गर्नका लागि मात्रै मरिहत्ते गरे तथापि पाठ्यक्रम परिमार्जनका लागि कार्यदल गठन गरे तर बोर्डका सवालमा, निजी पब्लिकेशनका सवामा, परीक्षाका सवालमा, बग्रेल्ती कक्षाकोठामा पुगेका विदेशी शैक्षिक सामग्रीका विषयमा एक शब्द बोल्न सकेनन्, चाहेनन्, अध्ययन गरेनन्, उनिभित्र यो आँट छैन ।

पाठ्यक्रम परिमार्जनका केही कामहरू सुमना श्रेष्ठ शिक्षामन्त्री हुँदादेखिनै अगाडी बढेका थिए । पछिल्ला मन्त्रीले कार्यदल बनाए तर निजी पब्लीकेशनको पाठ्यक्रम भित्रको प्रवेश र किताबमा देखिएका त्रुटिलाई कसले हेर्ने वा रोक्ने ? यसको कथा पछि लेखौला ।

पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डलाई पनि यसबारे जानकारी र छलफल पनि गरिएको छ । त्यसैले पनि पाठ्यक्रम परिमार्जनदेखि प्रश्नपत्र निर्माणमा एकरूपता कायम गर्न आवश्यक देखिए पनि जिम्मेवारी निकायले बेवास्ता गरिरहेका छन् यसमा निश्चित रूपमा पेसा जोडिएको छ । सँगै शिक्षकहरूलाई पाठ्यपुस्तक भन्दा पनि पाठ्यक्रम केन्द्रीत नगरेसम्म अब यो सम्भव छैन । परीक्षण गरिएको उत्तरपुस्तिका क्रस परीक्षण गर्दा २६ नम्बरसम्मको भिन्नता देखिएको छ, गलत गर्नेलाई कारबाही हुनै पर्छ । यो आँट बोर्ड मन्त्रालयले गर्नै पर्छ ।

त्यसैले अब बन्ने सरकारले साना तर महत्वपूर्ण अर्थ राख्ने विद्यार्थीको जीवनसँग जोडिएका विषयबाट शिक्षामा काम गरोस, अनि मात्रै शिक्षामा सुधार सम्भव छ । ***n

— एउटा कथा

कुनै ठाउँमा मुर्खहरूको एउटा बस्ती रहेछ। एक दिन त्यहाँ एउटा विद्वान मानिस पुगेछ।
त्यहाँका मानिसहरू सामान्यभन्दा सामान्य कुरासमेत नबुझ्ने रहेछन्।
अगाडि जाँदा उसले एउटा मानिसलाई देख्यो।
त्यो मानिस घोडामाथि चढेको थियो, तर भारी झोला आफ्नै काँधमा बोकेको थियो।
विद्वानले सोध्यो:
“घोडा चढेको छौ, भारी किन आफैं बोकेको?”
त्यो मानिसले सहजै उत्तर दियो:
“यो घोडा बिरामी छ। आज यसले केही खाएको छैन। त्यसैले यसलाई भारी नहोस् भनेर म आफैं बोकेको।”
विद्वान अचम्म मान्दै अगाडि बढ्यो।
अलि पर उसले अर्को मानिसलाई बाटोमै दुवै हात फैलाएर लडिरहेको देख्यो।
उसले उठाउन खोज्दा त्यो मानिसले भन्यो:
“मेरो हात नचलाउनु है!”
विद्वानले सोध्यो:
“किन?”
उसले भन्यो:
“मेरी श्रीमतीले आज यति फैलिएको हात जति घाँस काटेर ल्याउनु भनेकी छ।
यदि मैले हात चलाएँ भने, कसरी थाहा पाउने कि कति घाँस काट्ने?”
विद्वान अझै छक्क पर्‍यो।
अलि अगाडि पुग्दा उसले एउटा घरको आँगनमा अर्को दृश्य देख्यो।
बाख्राहरू आएर सुकाएको धान खाइरहेका थिए, तर घरधनी भने चुपचाप बसेर हेरिरहेको थियो।
विद्वानले सोध्यो:
“बाख्राले धान खाइरहेका छन्, तपाईंले धपाउनु भएन?”
उसले उत्तर दियो:
“आमाले भन्नुभएको थियो —
‘धान हेरेर बस, छिमेकीका बाख्राले आएर खान सक्छन्।’
त्यसैले म हेरेर बसेको।”
अब विद्वानलाई लाग्यो —
“पूरै गाउँ नै यस्तै रहेछ। कति दया लाग्दो अवस्था!”
उसले मनमनै सोच्यो:
“यी मानिसहरूलाई म केही सिकाउँछु,
यीलाई अज्ञानको दलदलबाट बाहिर निकाल्छु।”
त्यसपछि उसले सबै गाउँलेलाई एउटा भोजमा बोलायो।
सबैजना आफ्नै तालमा खाना खाइरहेका थिए।
त्यही बेला एउटा मानिसको हातमा भएको थाल बिचको पिल्लरमा अड्कियो।
उसले थाल दुवै हातले समातेको थियो, त्यसैले निकाल्न सकेन।
ऊ कराउन थाल्यो।
सबै मानिसहरू आए, तर कसैले पनि थाल निकाल्न सकेन।
त्यही बेला विद्वान त्यहाँ आयो।
उसले स्थिति बुझ्यो र भन्यो:
“एउटा हात छोड त थालबाट।”
उसले एउटा हात छोड्यो,
अनि सजिलै थाल बाहिर निकाल्यो।
सबै गाउँले छक्क परे।
एकजनाले भन्यो:
“यो मानिस त अत्यन्त बुद्धिमान रहेछ!
हामी कसैले गर्न नसकेको काम यसले गर्यो।”
अर्कोले भन्यो:
“यदि यस्तो बुद्धिमान मानिसको **गिदी खायौँ भने हामी पनि बुद्धिमान हुन्छौं होला!”
सबैले यसमा समर्थन गरे।
अन्ततः ती सबैले मिलेर
त्यो विद्वान मानिसलाई मारे
र उसको गिदी बाँडेर खाए।

कथा : (हाम्रो सार्वजनिक सेवामा यस्तो नहोस्।)

एउटा सरकारी कार्यालय थियो। त्यहाँ चार जना कर्मचारी काम गर्थे। अनौठो कुरा के थियो भने, उनीहरूको नाम नै अचम्मको थियो—Everybody (सबैजना), Somebody (कोही), Anybody (जो–कोही) र Nobody (कोही पनि होइन)।
एक दिन बिहानै मन्त्रालयबाट फोन आयो—
“आजै अत्यावश्यक प्रतिवेदन पठाउनुपर्छ, नत्र बजेट रोकिन सक्छ।”
कार्यालयमा हल्ला मच्चियो।
Everybodyले भन्यो,
“चिन्ता लिनु पर्दैन, कोही न कोहीले गरिहाल्छ।”
Somebodyले मनमनै सोच्यो,
“यो त लेखा शाखाको काम हो होला, म किन गर्ने?”
Anybodyले भन्यो,
“म पनि गर्न सक्छु, तर मलाई कसैले जिम्मा दिएको छैन।”
Nobody चुपचाप आफ्नो कुर्सीमा बसिरह्यो।
दिन बित्दै गयो। सबैले अरूले गरिहाल्छ भन्ने सोचिरहे। साँझ हुँदा प्रतिवेदन तयार भएन। अर्को दिन मन्त्रालयबाट कडा चेतावनी आयो। हाकिम रिसाए।
हाकिमले सबैलाई बोलाएर सोधे,
“यो काम कसले गर्नुपर्ने थियो?”
Everybodyले भन्यो, “हामी सबैले गर्नुपर्ने थियो।”
Somebodyले भन्यो, “मलाई लाग्यो अरू कसैले गर्छ।”
Anybodyले भन्यो, “मलाई कसैले भनेको भए म गर्थें।”
अन्त्यमा सत्य बाहिर आयो—काम त Nobodyले गरेको रहेन।
सबै लाजले निहुरिए।
त्यसपछि हाकिमले नियम बनाए—
“अबदेखि प्रत्येक कामको स्पष्ट जिम्मेवारी तोकिन्छ। कसैले पनि ‘अरूले गरिहाल्छ’ भनेर नबस्ने।”
केही समयपछि त्यही कार्यालय जिल्लाकै उत्कृष्ट कार्यालय बन्यो।
अब Everybodyले आफ्नो भूमिका बुझ्यो,
Somebodyले जिम्मेवारी स्वीकार्न सिक्यो,
Anybody सधैं सहयोगका लागि तयार रह्यो,
र “Nobody जिम्मेवार छैन” भन्ने अवस्था सधैंका लागि अन्त्य भयो।
शिक्षा
जब सबैले “अरूले गरिहाल्छ” भन्छन्,
त्यो काम कसैले गर्दैन।
तर जब प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्छ,
त्यो कार्यालय मात्र होइन, देश नै अगाडि बढ्छ!

https://www.facebook.com/share/p/1G2TwtkHpM/?mibextid=wwXIfr