LDP FORCE

លោកពូ​ ៖
ឧបេក្ខាធម៌:
ឧបេក្ខាធម៌ដែលមាននៅក្នុងចិត្តសត្វមនុស្សសម័យកំលាំងរមូរនេះ បកស្រាយតាមសភាពចាំតៗគ្នាថា ចិត្តជាកណ្តាល។ និយាយនេះនិយាយតាមចាំតៗគ្នាហ្នុងហើយនេះ មិនមែននិយាយពីសភាពផុសចេញក្នុងអារម្មណ៍ខ្លួននៃអ្នកនិយាយនោះទេ អញ្ចឹងហើយបានជាអ្នកស្តាប់ដែលប្រើអារម្មណ៍ស្ទង់ៗរកអារម្មណ៍ខ្លួនមិនឃើញអារម្មណ៍កណ្តាលនេះសោះ។ គិតយល់ជាចិន្តាមយបញ្ញាក៏មិនមាន ព្រោះអ្នកនិយាយនោះក៏និយាយមិនយល់ឬក៏គ្មានផុសចេញជាអារម្មណ៍ហៅថាភាវនាមយបញ្ញានោះដែរ អញ្ចឹងមានតែចាំតៗគ្នាអញ្ចឹងមកបានទុកមកអោយចិត្តអ្នកដែលមិនចេះនិយាយអ្វីតាមចាំឬនិយាយអ្វីតាមយល់ទេ គឺនិយាយតាមសភាពអារម្មណ៍គឺចិត្តពូឯណេះសញ្ជឹងគិតក្នុងផ្លូវអារម្មណ៍ទាល់តែផុសលើវិថីចិត្តចេញជាអារម្មណ៍ឃើញថាអូ ឧបេក្ខាគឺអារម្មណ៍អត់មានអញមកបាំងដំណើរការគិតរកខុសត្រូវដែលជាដំណើរការបណ្តុះបញ្ញាទៅអោយចិត្ត។ អូយល់ហើយ ផុសហើយជាអារម្មណ៍ ឧបេក្ខាជាអារម្មណ៍អត់មានអញ អត់អញគឺអត់មានអារម្មណ៍លំអៀងមកផ្នែកខាងអញ គឺកូនអញ បងប្អូនអញ បក្សពួកអញ ប្រទេសអញ ជាតិសាសន៍អញ សាសនាអញ.....ជាដើម អារម្មណ៍អញ វាជាអារម្មណ៍ខុស តើខុសនឹងអ្វីទៅ? ខុសនឹងសភាពកំលាំងដែលមិនត្រូវមានសត្វទេ មិនត្រូវមានអញទេក្នុងផ្លូវអារម្មណ៍ទើបគ្មានអ្វីជាឧបសគ្គក្នុងការគិតរកខុសត្រូវ អូឧបេក្ខាធម៌នៅក្នងចិត្តមនុស្សគឺសភាពចិត្តអត់មានអញក្នុងផ្លូវអារម្មណ៍។ មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា ជាព្រហ្មវិហារធម៌ជាធម៌ក្នុងចិត្តសត្វព្រហ្ម អូចិត្តអ្នកទេសនាសព្វថ្ងៃមិនមែនជាចិត្តសត្វព្រហ្មទេ អញ្ចឹងហើយបានជាមិនអាចផុសអារម្មណ៍អត់អញ ឬឧបេក្ខានេះលើវិថីចិត្តបាន អញ្ចឹងហើយបានជាពួកគេនិយាយអីក៏ដោយ មិនមែនជាសភាពអារម្មណ៍គឺនិយាយតាមសភាពចាំ គឺសុត្តមយបញ្ញា បញ្ញដែលមិនអាចសំដែងធម៌ឬដំណើរធម្មជាតិបាន គឺដំណើរហូរទៅនៃកំលាំង មិនត្រូវអោយគាំងដោយអារម្មណ៍បញ្ច្រាស គឺអារម្មណ៍អញទេ។ អោយតែអារម្មណ៍អញអណ្ដែតលើវិថីចិត្តហើយគឺមិនអាចមានសភាពបញ្ញាខុសត្រូវៗអណ្ដែតជាអារម្មណ៍លើវិថីចិត្តឡើយ។ ចិត្តជាសភាពកម្លាំងសុទ្ធកំពុងតែវិល គឺកំពុងវិលណាក្មួួយ។ មនុស្សមិនបានដឹងដំណើររបស់ចិត្តដែលជាកម្លាំងសុទ្ធកំពុងតែវិលពីបេះដូងទៅក្បាល រួចពីក្បាលមកក្នុងបេះដូងវិញជារង្វង់ក្នុងទិសដៅតែមួយទេ។ ពូសូមបញ្ជាក់ក្មួយហើយបញ្ជាក់ទៀត គឺវិលណាក្មួយ ពេលពូកំពុងតែពិចារណាអំពីធម៌ឧបេក្ខាគឺសភាពចិត្តដែលគ្មានអញអោយវាផុសក្នុងផ្លូវអារម្មណ៍ ខ្លួនពូទាំងមូលចាប់ផ្ដើមទៅជាជ្រាយៗមានសភាពដូចប្រេងម៉ាស៊ីនខាប់ៗហើយសភាពខាប់ៗនោះចាប់ផ្ដើមវិលជារង្វង់មូលក្នុងទិសដៅតែមួយពីក្បាលទៅបេះដូង រួចពីបេះដូងមកក្បាលវិញដដែលៗ។ អូ!ពេលយើងមានអារម្មណ៍អញភ្លាម សភាពដែលវិលក្នុងទិសដៅត្រូវនេះចាប់ផ្ដើមវិលបញ្ច្រាសតាមសភាពចិត្តអញតិច ឬច្រើននោះហើយ
ពេលនោះពូក៏បានយល់សភាពធម៌ឧបេក្ខានៅក្នុងចិត្តគឺសភាពចិត្តដែលគ្មានអញ។ ពេលនោះពូនឹកឃើញកាន់តែច្បាស់ឡើងៗថាមនុស្សដែលមានអារម្មណ៍អញគឺធ្វើអោយចិត្តដែលកើតមកពីកម្លាំងសុទ្ធកំពុងតែវិលនោះវិលខុសសភាពកម្លាំង។ អូ!អារម្មណ៍អញខុសនឹងសភាពកម្លាំងដែលអត់សត្វ អត់ត្រូវមានអញ អញ្ចឹងបានជាពូយល់ថាអញជាសភាពចិត្តដែលកើតពីកម្លាំងសុទ្ធធ្វើអោយខុសសភាពកម្លាំងដោយសារអារម្មណ៍អញនេះ។ អូពូយល់ហើយ! វិថីចិត្តដែលដំណើរការស្រួល គិតរកខុសរកត្រូវ គឺចិត្តមានបញ្ញាវិប្បយុត្តិជាមួយ ឬមិនស៊ីសង្វាក់ជាមួយអារម្មណ៍អញទេ។ អូ!អញ្ចឹងបានតេជគុណសាន សុជា មនុស្សមានអារម្មណ៍អញធំជានិច្ចកាលគ្មានបញ្ញានិយាយពន្យល់ប្រាប់មនុស្សកើត។ ដូចពេលនេះលោកនិយាយថាអោយតែទោសៈគឺអាក្រក់ហើយ ដូចជាលាមកធ្លាក់ចូលក្នុងសម្លអញ្ចឹង។ អារម្មណ៍លោកជាអារម្មណ៍អញធ្វើអោយគាំងវិថីចិត្តដូច្នេះបានចិត្តឯណាទៅវិលពីបេះដូងទៅក្បាល ពីក្បាលទៅបេះដូង។ វិថីចិត្តលោកត្រូវគាំងដោយអារម្មណ៍អញ ក្បាលខំប្រឹងគិតរកខុសត្រូវជាមួយកម្លាំងចិត្តគាំង តើវាមានសភាពបញ្ញាឯណាផុសជាអារម្មណ៍លើវិថីចិត្តបាន បើចិត្តគាំងដោយអារម្មណ៍អញហើយហ្នឹង? ដូច្នេះចិត្តដែលជាប់គាំងនៅក្នុងខួរក្បាលនោះ ចេះតែខំគិតទៅ ទាំងគាំៗនៅក្នុងខួរក្បាលហ្នុងទៅ ចិត្តមានបានវិលអោយកើតជាលំហូរអារម្មណ៍ឯណា ព្រោះចិត្តត្រូវបានគាំងដោយអារម្មណ៍ខុសគឺអញ។ បេះដូងអញ គឺចិត្តគាំង ចិត្តដែលគាំងនៅក្នុងខួរក្បាលកំពុងតែគិត គឺជាការគិតច្នៃក្នុងខួរក្បាលនោះឯង គឺមិនបានលែងចិត្តអោយហូរក្នុងដំណើរការគិតនៃខួរក្បាលហូរចេញជាអារម្មណ៍ឯណា។ នេះគឺជាដំណើរវិប្បយុត្តិនៃអារម្មណ៍អញ និងដំណើរការគិតរបស់បញ្ញានោះហើយ។ អញ្ចឹងបានជាលោកនិយាយនូវការគិតឃើញគាំងៗនោះថាគេដុតផ្ទះយើងក៏ដោយ យើងកុំខឹងព្រោះខឹងវាអត់បានប្រយោជន៍ ហើយយើងរកវិធីដោះស្រាយទៅ។ អ្នកស្ដាប់ដែលអត់មានលំហូរអារម្មណ៍ ចិត្តគាំងដោយសារអារម្មណ៍អញដែរ ស្ដាប់សម្ដីលោកទៅមិនដឹងថាស្អីជាស្អីទេ ប៉ុន្តែដោយជឿថាគេជាម្ចាស់គ្រូហើយ ក៏ចេះតែជឿទៅ ដល់តែខ្លួនយកមកធ្វើតាមសម្ដីលោកមិនកើតក៏បន្ទោសខ្លួនឯងថាលោកគ្រូប្រាប់ហើយ ថាកុំខឹង វាអត់បានការគេទេ បានតែលំបាកចិត្ត រកវិធីដោះស្រាយទៅទើបល្អ។ លោកគ្រូមានយោបល់ល្អណាស់ តែខ្ញុំធ្វើមិនបាន តែតាមពិតអ្នកណាក៏ធ្វើមិនបានដែររួមទាំងលោកគ្រូហ្នឹងផងព្រោះនិយាយនេះវាខុសនឹងដំណើរប្រព្រឹត្តទៅបាននៃចិត្តមនុស្ស។ អូអោយតែភ្លើងឆេះគឺខុសហើយ ភ្លើងឆេះខ្លះដុតដាំបាយបានស៊ីហ្នឹង នេះភ្លើងជាគុណ អោយតែភ្លើងសុទ្ធតែជាទោសមិនត្រូវទេ។ លោកនិយាយថាគេធ្វើអ្វីក៏ដោយកុំខឹង ហើយរកវិធីដោះស្រាយទៅ តើសភាពយ៉ាងហ្នឹងមាននៅក្នុងសភាពចិត្តមនុស្សណាមួយក្នុងលោកទេរួមទាំងអ្នកអោយយោបល់គេហ្នុងផង? នេះជាយោបល់ឆ្កួត គ្មាននរណាមានចិត្តអញ្ចឹងទេ ជាយោបល់ខុសទេ ជាដំណើរការគិតវិប្បយុត្តិនៃអារម្មណ៍នឹងដំណើរការគិតទេ វាមិនចេញជាសភាពបញ្ញាលើផ្លូវអារម្មណ៍កើតទេ។ ដាក់កៅអីទល់មុខពូ ពូនឹងសួរអោយងាប់នៅនឹងកន្លែងតែម្ដង។ ចិត្តមនុស្សមានអញគឺចិត្តអត់ឧបេក្ខា និងចិត្តមានអកុសលធម៌គឺវិប្បយុត្តិនឹងដំណើរការគិតរបស់ចិត្តដើម្បីរកបញ្ញា។ សម័យកម្លាំងរមូរ ចិត្តសត្វនរក ប្រេត តិរច្ឆានឡើងមកសម្ដែងធម៌ដើម្បីអោយសត្វមានបញ្ញាឡើងឋានសួគ៌ សួៗកុំលឿនពេករាវៗស្ទាបៗដោយបិទភ្នែក ពេលបើកភ្នែកឡើងគឺនរកប្រេតបានសម្រេច ឯវំ៕

លោកពូ​ ៖
ជីវិតរស់នៅតាមគន្លងធម៌គឺធ្វើរឿងត្រឹមត្រូវអោយអស់លទ្ធភាព ហើយទុកអោយធម្មជាតិរៀបរយលទ្ធផល។
មានសំណួរមកកាន់ពូច្រើនណាស់ ហើយពូពិចារណាទៅវាក៏ជាតម្រុយសម្រាប់សត្វលោកដទៃដើរដែរ គឺសំណួរថា«តើចិត្តដែលទៅមុខ ទៅជាសត្វនរក ប្រេត តិរច្ឆាន មនុស្ស ឬសត្វសួគ៌ក្នុងថ្នាក់ណាមួយ តើចិត្តនោះវាបានដឹងថាខ្លួនវាជានរណា បានធ្វើអំពើអាក្រក់ ឬល្អបែបណាទេបានជាវាមកសោយទុក្ខ ឬសោយសុខជាសត្វក្នុងទុគ្គតិភព ឬជាសត្វសុគតិភពក្នុងភពណាមួយបែបនេះ?» ពូសូមជូនជាឧទាហរណ៍អោយពួកក្មួយៗយកទៅគិតមើលខ្លួនឯងដើម្បីអោយក្មួយជ្រះថ្លាថាសត្វក្នុងអត្ថិភាពបន្ទាប់ៗជាយើង ឬមិនមែនយើង។ សភាពសច្ចៈគឺគ្មានសត្វមួយទេនៅលើត្រៃភពនេះ គឺមានតែកម្លាំងនៃធាតុដីទឹកភ្លើងខ្យល់វិល សច្ចៈអស់ត្រឹមប៉ុណ្ណឹង តែយើងដឹងច្រឡំពីព្រោះមានអវិជ្ជាគឺការដឹងច្រឡំជាឬសគល់បានជាធ្វើអោយវត្ថុដែលមិនត្រូវសំគាល់ថាជាអញសោះ ទៅជាសម្គាល់ថាមានអញ ឬមានជីវិតនេះឡើង។ ឥលូវរឿងជាក់ស្ដែងគឺអញដោយអវិជ្ជានេះបានកើតឡើងហើយ ដូច្នេះតើសត្វត្រូវប្រព្រឹត្តយ៉ាងម៉េចក្នុងដំណើរឆ្លងកាត់វាលវដ្ដសង្សារក្នុងត្រៃភពនេះដើម្បីទៅដល់គោលដៅគឺការដឹងខ្លួនថាជាកម្លាំង អត់មានអញ ឬសត្វទេ។ ជាក់ស្ដែងគឺមានអញហើយ មានអញហើយ មានជីវិតហើយ ប្រកាន់ថាមានខ្លួនហើយគឺជារឿងជាក់ស្ដែងមិនអាចប្រកែកបានឡើយ ដូច្នេះពូសុំអោយតម្រុយខ្លះៗដើម្បីអោយក្មួយៗយកទៅគិតមើល ហើយកើតចិត្តជ្រះថ្លាដោយខ្លួនឯងតែម្ដងមិនមែនជឿពូថានោះទេ។ មានបុរស«ក»ម្នាក់បានជិះម៉ូតូពីភ្នំពេញទៅកំពង់សោម ស្រាប់តែជិតដល់កំពង់សោម បុរសនោះបានដួលម៉ូតូ ហើយក្បាលបុរសនោះបានបោកត្រូវនឹងថ្ម ស្រាប់តែបុរសនោះដឹងខ្លួនជាធម្មតាវិញបាត់ការចងចាំអស់រលីង ហើយបុរសនោះក៏រស់នៅក្នុងសភាពដឹងតែរឿងអ្វីៗក្រោយពីខ្លួនដួលម៉ូតូតែប៉ុណ្ណោះ មិនចាំកូន មិនចាំប្រពន្ធ មិនចាំម្ដាយឪពុក ក្រុមគ្រួសារមិត្តភក្តិអ្វីទាំងអស់ ហើយបានវិលត្រឡប់មករៀបការជាមួយកូនស្រីខ្លួន ហើយជួលម្ដាយឪពុកអោយធ្វើការជំនួសខ្លួនដោយមានចិត្តស្អប់ម្ដាយឪពុក ធ្វើបាបម្ដាយឪពុកនោះ ហើយស្រលាញ់សត្រូវរបស់ខ្លួន ផ្ដល់ការផ្គត់ផ្គង់ដល់សត្រូវរបស់ខ្លួន ហើយស្អប់គ្រួសាររបស់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំង ព្រមទាំងរៀបការជាមួយកូនស្រីខ្លួននោះបានជាកូនពូនជាចៅថែមទៀតផង។ តើអ្នកមើលពីខាងក្រៅគិតក្នុងចិត្តថាយ៉ាងម៉េចចំពោះរឿងបុរសនេះ? តើបុរសដែលភ្លេចការចងចាំទាំងអស់នោះជាបុរសពីមុនដដែលដែរ ឬអត់? សូមក្មួយៗសញ្ជឹងគិតចុះ តើបុរសក្រោយពីមានការបាត់បង់ការចងចាំនេះគឺជាបុរសតែមួយជាមួយនឹងបុរសដែលមុនបាត់ការចងចាំដែរ ឬទេ? ព្រះពុទ្ធទ្រង់ដឹងដំណើររបស់ចិត្តនេះ លោកសម្ដែងប្រាប់យើងថាគឺជាចិត្តដដែល មនុស្សគឺចិត្តណា ហើយជាតិណាៗគឺចិត្តដដែលហ្នឹងទាំងអស់គ្នា ប៉ុន្តែវាសំខាន់ត្រង់យើងគិតឃើញ ហើយមានសទ្ធាជ្រះថ្លានូវអ្វីដែលព្រះពុទ្ធសម្ដែងដែរ ឬទេ? ព្រះពុទ្ធសម្ដែងថាគឺយើងតែដដែលហ្នឹង។ ក្នុងសភាពបែបនេះអ្នកស្រមៃមើលចុះ ជីវិតនៅលើផែនដីនេះប៉ុន្មានកោដិៗៗៗៗនាក់ទៅ ហើយមានសភាពអញ្ចឹងទាំងអស់ សត្វក្នុងទុគ្គតិភពវិលកើតត្រឡប់ត្រឡិនយកម៉ែ យកឪខ្លួនឯង យកបង យកប្អូន សត្រូវទៅជាមិត្ត មិត្តទៅជាសត្រូវ ធ្លាក់នរក ធ្លាក់ប្រេតដែលជាជីវិតនៅក្នុងដែនកម្លាំងធាតុភ្លើង រងទុក្ខវេទនាមុជងើបៗគ្មានដឹងទិសតំបន់ តើនៅក្នុងមនោរម្មណ៍អ្នកមើលយល់ហើយកើតអារម្មណ៍យ៉ាងម៉េច? យើង ឬមិនមែនយើង? ជាតិបន្ទាប់ៗទៅ តើយើង ឬមិនមែនយើង? ដំណើរធម្មជាតិគឺវាអញ្ចឹងណា តើជាយើង ឬមិនមែនជាយើងសម្រេចខ្លួនឯងចុះ? មានមនុស្សខ្លះ ហើយខ្លះនេះគឺច្រើនទៀតផងគិតថាគេមិនខ្វល់ទេពីរឿងជាតិក្រោយ គិតអោយតែបានសប្បាយក្នុងជាតិនេះទៅបានហើយ យើងយកសភាពចិត្តបុគ្គលប្រភេទនេះមកត្រិះរិះពិចារណា យើងមិនគិតទៅជាតិក្រោយទេ គិតតែពីអោយបានសប្បាយក្នុងជាតិនេះទៅ ច្បាស់ដូចថ្ងៃគឺសភាពចិត្តនរក ប្រេត តិរច្ឆានហ្នុងហើយ វានឹងទៅក្នុងសភាពជាវាហ្នុង តែវាមិនដឹងថាជាវា ទៅយកម៉ែឯង យកកូនឯង ទៅឈ្លោះកាប់ចាក់នឹងបងប្អូនកូនប្រពន្ធខ្លួនឯង នេះជាសភាពតិរច្ឆាន ហើយក្រោមនេះទៅទៀត វានឹងទៅសោយទុក្ខក្នុងទុគ្គតិភពក្នុងសភាពជាវាហ្នុងគ្រាន់តែវាមិនចាំថាវាអញ្ចឹង តែគឺវាហ្នុងហើយ នេះគឺជាលទ្ធផលនៃការមិនគិតអ្វីពីរឿងជាតិក្រោយអោយតែបានសប្បាយក្នុងជាតិនេះ កុំទៅខ្វល់អី យើងមិនបាច់គិតព្រួយបារម្ភខ្វល់ខ្វាយពីរឿងសភាពយើងនៅក្នុងជាតិក្រោយទេ គិតអញ្ចឹង ចិត្តអញ្ចឹង វាត្រូវតែទៅអញ្ចឹង នេះជាសភាពចិត្តនរក ប្រេត តិរច្ឆានហ្នុងឯង តើអ្នកទាំងអស់គ្នាព្រមទទួលអោយខ្លួនឯងទៅជាអញ្ចឹងទេ? បើព្រមទទួលហើយ ធ្វើក្នុងសភាពបែបហ្នុងទៅ លទ្ធផលវាត្រូវតែអញ្ចឹង បើអ្នកណាព្រមទទួលយកលទ្ធផលបែបនេះ សូមរីករាយនឹងធ្វើចុះ។ នេះគឺជាសភាពរស់នៅខុសនឹងគន្លងធម្មជាតិ។ មិនគិតជាតិក្រោយ គិតតែពីសប្បាយនៅក្នុងជាតិនេះអោយអស់ដៃ ក្មួយៗស្ទង់មើល ចិត្តដែលគិតរបៀបនេះ ជាចិត្តអញ ឬទេ? មិនគិតជាតិក្រោយទេ គិតតែពីសប្បាយក្នុងជាតិនេះ អញ ឬមិនអញ? ខុសគន្លងធម្មជាតិ ឬត្រូវគន្លងធម្មជាតិ? ក្មួយៗគិតមើលចុះ។ ធម្មជាតិនេះមានតែកម្លាំងធាតុដីទឹកភ្លើងខ្យល់ គ្មានអញ ឬមានជីវិតសត្វទេ នេះគឺជាចិត្តអញដែលជាចិត្តខុសនឹងគន្លងធម្មជាតិព្រោះអញសប្បាយអោយអស់ដៃ គឺអញ។ ដែលត្រូវកុំគិតពីរឿងអញកើតទៅជាស្អី គឺជាអារម្មណ៍អត់អញ គឺជាសភាពចិត្តរបស់សត្វដែលក្នុងចិត្តអត់មានអញ តើត្រូវនឹងធម្មជាតិនៃកម្លាំងដែលគ្មានអញទេ? គឺត្រូវ។ បើមិនគិតជាតិក្រោយ មិនខ្វល់អំពីជាតិក្រោយ អោយតែអញសប្បាយនៅក្នុងជាតិនេះគឺអារម្មណ៍អញ ខុសនឹងសភាពកម្លាំងដែលគ្មានអញ ត្រូវគឺយើងមិនគិតរឿងអញទេនៅក្នុងជាតិក្រោយ គិតតែពីរឿងខុស រឿងត្រូវក្នុងជាតិនេះ ខុសមិនធ្វើ ត្រូវធ្វើ គឺរឿងខុសត្រូវ គឺជាចិត្តដួចទៅតែរឿងខុស និងត្រូវ មិនសម្លាប់គេ មិនភូតគេ មិនលួចគេ មិនមែនចិត្តខ្លាចធ្លាក់នរកទេ តែគិតឃើញថាវាខុស មិនលួចគេបានវាត្រូវ មិនសម្លាប់គេបានវាត្រូវ។ រស់នៅ ចិត្តយើងចង់ជួយគេ មិនមែនជួយគេដើម្បីបានបុណ្យទេ ជួយគេព្រោះអាណិត ព្រោះស្រលាញ់ តើត្រូវ ឬខុស? មានចង់បានបុណ្យឯណា មានរវល់ពីរឿងអញទៅឋានសួគ៌ឯណា តើត្រូវនឹងសភាពអត់អញទេ? គឺត្រូវ។ ព្រះពុទ្ធសម្ដែងថាភ្លឺពីឥលូវ គឺភ្លឺទៅមុខ ត្រូវពីឥលូវ គឺត្រូវទៅមុខ តើក្មួយៗយល់ត្រង់ចំណុចនេះទេ? មនុស្សអ្ហែងខូច អញត្រូវតែវាយ អញត្រូវតែទប់ស្កាត់ មិនមែនអញចង់បានបុណ្យ ឬខ្លាចធ្លាក់នរក ប្រេតនោះទេ គឺមកពីអ្ហែងខូច ទប់ស្កាត់មនុស្សខូច កុំអោយវាធ្វើខូចគឺត្រូវ។ នេះគឺជាចិត្តអត់អញ គឺជាចិត្តឧបេក្ខានោះហើយ។ មេត្តា ករុណាជាចិត្តអាណិតស្រលាញ់ ឧបេក្ខាជាចិត្តគ្មានអញក្នុងផ្លូវអារម្មណ៍ មានតែអញក្ដិចឈឺៗ ចាំទៅអស់អញនៅទីបំផុត ប៉ុន្តែដំណើរទៅរកទីបំផុត គឺចិត្តត្រូវនៅជាឧបេក្ខា គឺសភាពអត់អញក្នុងផ្លូវអារម្មណ៍ នេះគឺឧបេក្ខាចិត្ត។ មិនគិតពីរឿងអញទេ គឺគិតតែពីរឿងត្រូវ ធ្វើអ្វីមិនខ្លាចធ្លាក់នរកទេ មិនចង់បានបុណ្យឡើងឋានសួគ៌ទេ ខូចបានវាយ ខូចបានទប់ស្កាត់។ គេស្រែកថាទប់ស្កាត់ដោយកំហឹងអញ្ចឹង គឺចុះនរក ចិត្តយើងតបទៅវិញភ្លាម ចុះនរកក៏ចុះទៅអោយតែបានទប់ស្កាត់មនុស្សខូចបាន នោះគឺត្រូវ។ រស់នៅត្រូវគឺរស់តាមគន្លងធម៌ ចិត្តគ្មានអញគឺចិត្តឧបេក្ខាជាមួយបញ្ញាជាចិត្តកត្តញ្ញូដឹងខុស ដឹងត្រូវដោយមិនបានគិតចង់បានបុណ្យ ឬខ្លាចធ្លាក់នរកឡើយ។ តើត្រូវទេ? ត្រូវនឹងគន្លងធម៌ទេ? ត្រូវពីឥលូវ ត្រូវទៅមុខ។ នេះគឺសភាពចិត្តរបស់សត្វសួគ៌ថ្នាក់ខ្ពស់ៗទៀតផង។ សភាពចិត្តមិនបានមកអញ អញមិនធ្វើ គឺជាសភាពចិត្តអាក្រក់ ខុសគន្លងធម្មជាតិ កម្លាំងគឺអត់អញ មិនបានមកអញ អញមិនធ្វើ នេះជាបុណ្យថោកទាប បុណ្យជឿ បុណ្យទៅរកនរក រកប្រេតហ្នុងហើយ តើក្មួយៗគិតយល់ទេ? មិនគិតពីរឿងខ្លាចធ្លាក់នរក ហើយក៏មិនគិតពីរឿងចង់បានបុណ្យឡើងឋានសួគ៌ នេះគឺជាចិត្តអត់អញ នេះគឺសភាពចិត្តត្រូវតាមដំណើរគន្លងធម្មជាតិ ដូច្នេះវាត្រូវតែកើតជាសត្វសួគ៌អញ្ចុងហើយ ព្រោះវាត្រូវទំនងក្នុងដំណើរទៅរកគោលដៅរំលត់ទុក្ខ។ មិនគិតរឿងបានបុណ្យ មិនគិតរឿងខ្លាចធ្លាក់នរក តែគិតពីរឿងខុស និងរឿងត្រូវជាចិត្តល្អណាស់ វាត្រូវតែទៅសួគ៌អញ្ចឹងហើយព្រោះត្រូវនឹងគន្លងធម្មជាតិដែលអត់អញ។
ឥលូវដោះស្រាយពីរឿងអ្នកចង់សប្បាយនៅក្នុងជាតិនេះដោយមិនគិត ចង់ទៅជាស្អីក៏ទៅៗ។ មិនគិតពីស្អីជាស្អីក្នុងជាតិក្រោយជាសភាពត្រូវហើយ ប៉ុន្តែដែលខុសគឺមិនបានគិតខុស ឬត្រូវក្នុងជាតិនេះ គឺគិតតែពីអោយអញបានសប្បាយគឺខុសនឹងកម្លាំងដែលគ្មានអញនោះទេ នេះគឺជាសភាពចិត្តនរក ចិត្តប្រេត ចិត្តតិរច្ឆានហ្នុងហើយ វាត្រូវតែទៅនរក ប្រេត តិរច្ឆានអញ្ចុងហើយគឺវាត្រូវតែអញ្ចឹងពីព្រោះវាច្រាសនឹងគន្លងធម្មជាតិ។ រឿងគេបានសប្បាយក្នុងជាតិនេះគឺសប្បាយក្នុងសភាពកម្លាំងចិត្តភ្លើង បានឆេះគេ បានគេខ្លាច បានជាន់គេ បានលើសគេ បានលើគេបានសប្បាយ អីក៏អាក្រក់យ៉ាងនេះ ព្រោះចិត្តវារុំព័ទ្ធដោយកម្លាំងធាតុភ្លើង។ ចំណែកយើងក៏សប្បាយដូចគ្នាគឺសប្បាយក្នុងសភាពចិត្តរុំព័ទ្ធដោយកម្លាំងធាតុទឹកមានមេត្តា ករុណាមុទិតាជាដើម សប្បាយនឹងបានជួយគេ អោយព្រោះអាណិតគេ ឃើញសង្គមសប្បាយ ឃើញមនុស្សបានសប្បាយលេបទឹកមាត់ក៏ឆ្អែតដែរ គឺសប្បាយណាស់ ត្រជាក់ក្នុងចិត្តណាស់។ ស្រាប់តែឃើញចិត្តដែលរុំព័ទ្ធដោយកម្លាំងធាតុភ្លើងមកបំផ្លាញសេចក្ដីសុខសាន្ដរបស់មនុស្សទន់ខ្សោយ ទ្រាំនៅមើលមិនបានទេ ងើបឡើងទៅប្រឆាំង គឺប្រឆាំងនឹងអំពើអាក្រក់ ការពារអ្នកទន់ខ្សោយទើបចិត្តបានសុខ គឺសុខដូចតែគ្នានឹង គឺសុខដូចតែកម្លាំងធាតុភ្លើងសុខអញ្ចឹងដែរ តែកម្លាំងធាតុភ្លើងនរកប្រេតសប្បាយនឹងធ្វើបាបគេ សប្បាយនឹងជិះជាន់គេ សប្បាយនឹងឃើញគេខ្លាច តែអាសវៈជាកម្លាំងធាតុទឹកគឺសប្បាយនឹងពន្លត់ភ្លើង ប្រឆាំងនឹងភ្លើងរហូតដល់មានអារម្មណ៍ថា បើគ្មានការងារបម្រើមនោសញ្ចេតនា គឺកម្លាំងធាតុទឹកនៅក្នុងចិត្តទេ រស់មិនកើតទេ នេះគឺជាចិត្តល្អណាស់ ជាចិត្តសត្វថ្នាក់សួគ៌ខ្ពស់ណាស់។ ក្នុងជាតិនេះក៏សប្បាយ ទៅជាតិថ្មីដឹងខុស ដឹងត្រូវមិនយកបងឯង ប្អូនឯង ម៉ែឯង ឪឯងត្រឡប់ត្រឡិនមិនដឹងស្អីជាស្អីដូចសត្វក្នុងដែនកម្លាំងធាតុភ្លើងទេ វាមិនដឹង មិនចាំថាជាយើងក្នុងជាតិនេះបានទៅកើតជាស្អីក្នុងជាតិថ្មីក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែសម្រាប់ភ្នែកមនោនៃអ្នកដឹងតួយ៉ាងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងមនុស្សដែលគិតយល់ពីដំណើរធម្មជាតិគឺជាជីវិតរស់នៅត្រូវគន្លងធម៌នោះហើយ។ ពូបកស្រាយពន្យល់អោយក្មួយៗមើលឃើញរួចសម្រេចដោយខ្លួនឯងចុះ សម្រេចយ៉ាងណា ក៏តាមតែចិត្តរបស់មនុស្សម្នាក់ៗទៅចុះ។ សត្វលោកទាំងអស់មានកម្មជារបស់ខ្លួន។ ពូពញ្ញាក់ក្មួយៗបន្តិច ក្មួយសម្លឹងមកពូបន្តិចមើល មនុស្សច្រើនណាស់ដែលគេខំធ្វើបុណ្យអោយកើតជាសត្វក្នុងសុគតិភព។ ក្មួយមើលមនុស្សពីដើមៗត្រង់ណាស់ ល្អណាស់ ជួយគឺជួយ តើចិត្តអ្នកទាំងអស់នោះបានទៅទីណាអស់ហើយ បានជាសភាពចិត្តមនុស្សសម័យនេះខុសពីសភាពចិត្តមនុស្សសម័យដើមខ្លាំងម្លេះ? ចិត្តមនុស្សសម័យដើមគាត់ស្ទើរតែមិនស្គាល់យ៉ាងម៉េចហៅថាភូតនោះទៀតផង គឺចិត្តល្អណាស់ តើចិត្តទាំងនោះស្លាប់ទៅសូន្យឬ? ទេ ព្រះពុទ្ធសម្ដែងថាមិនអញ្ចឹងទេ ចុះស្លាប់ពីអត្ថិភាពមនុស្សហើយ កើតមកវិញជាមនុស្សក្នុងពេលសម័យកម្លាំងរមូរនេះឬ? ទេ ចិត្តមនុស្សសម័យដើមមិនអាចកើតក្នុងសភាពមនុស្សបច្ចុប្បន្ននេះទេ។ អញ្ចឹងពួកគាត់ទៅណា? គឺពួកគាត់ទៅជាសត្វសួគ៌អស់ទៅហើយ។ ហើយចុះបើគេសម្រុកទៅកើតជាសត្វសួគ៌ សូម្បីតែមនុស្សនៅក្នុងសម័យនេះក៏ធ្វើបុណ្យចង់ទៅសួគ៌ដែរ ពូឯនេះវិញ ចិត្តពូមានកុសលធម៌មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខាខ្លាំងទៀតផង ហើយថែមទាំងមានចិត្តកត្តញ្ញូគឺបញ្ញាដែលជាសភាពចិត្តលើសសត្វសួគ៌ទាំងនោះផង ចុះហេតុអ្វីបានពូដើរបញ្ច្រាសហ្វូងសត្វដែលកំពុងតម្រង់គ្នាទៅសួគ៌? ពូបញ្ច្រាសមកកើតជាមនុស្សលោកទៅវិញ? គឺពូមកក្នុងបេសកកម្មណាក្មួយ។ ដូច្នេះហើយពូអាចជាគម្រូនៃផ្លូវជីវិតរបស់ចិត្តក្មួយៗ។ ប្រមុខចលនាបដិវត្តន៍ផ្នត់គំនិត ដឹកនាំកែផ្នត់គំនិត ផ្នត់ទម្លាប់របស់ចិត្តមានសភាពចិត្តរបស់ខ្លួនឯងជាគម្រូ។ ក្នុងសភាពជាអ្នកដឹកនាំ ការអប់រំ បង្រៀនគេ ភាពជាគម្រូសំខាន់ជាងពាក្យសម្ដីដែលត្រូវនិយាយពន្យល់គេទៅទៀត ដូច្នេះក្មួយៗមើលតែគម្រូចិត្តពូទៅ នរកក៏មិនខ្លាច ឋានសួគ៌ក៏មិនដែលប្រាថ្នា គិតតែពីក្ដីសុខរបស់មនុស្ស គិតថាជាមនុស្សត្រូវរស់យ៉ាងម៉េចទើបត្រូវគឺរស់នៅយ៉ាងសាមញ្ញជាមួយនឹងភាពប្រាកដប្រជាអំពីតម្លៃ បើគ្មានការងារបម្រើមនោសញ្ចេតនា ជីវិតគ្មានន័យអ្វីទេ នេះគឺជាជីវិតបានជាទីពឹងរបស់អ្នកដទៃត្រូវនឹងគន្លងធម៌នោះហើយ។ តាំងពីដឹកនាំចលនាអិលឌីភីនេះមក ពូដែលមាននិយាយសម្ដីដែលក្នុងចិត្តពូប្រាប់អ្នកស្ដាប់ថាធ្វើបែបនេះទៅបានផលប្រយោជន៍ទៅខ្លួនឯងទេ គឺធ្វើអញ្ចេះបានបុណ្យ ធ្វើអញ្ចុះបានឡើងឋានសួគ៌ ធ្វើអញ្ចុះទៅបានប្រយោជន៍មកខ្លួនឯង ធ្វើដោយគិតតែរឿងខុសត្រូវ មិនដែលគិតអំពីខ្លួនឯងសោះ នេះជាចិត្តត្រូវនឹងគន្លងធម៌ មិនចង់បានសោះ តែទៅជាសត្វសួគ៌កំពូល ធ្វើរឿងដែលខ្លួនយល់ថាត្រឹមត្រូវអោយអស់លទ្ធភាពទៅ ហើយដេកលក់ស្រួលទៅ ធម្មជាតិនៃកម្លាំងនឹងរៀបរយលទ្ធផលហើយ នេះជាជីវិតត្រូវនឹងគន្លងធម៌៕