Furra e Books

Hygoi përshkruen të fshehtat e detit

Hije që të verbojnë, i tillë ishte ky vend befasues.
Rekëtima e detit dëgjohej te kjo guvë. Luhatja e jashtme e frynte, mandej e tryste dhe shfrynte shtresën e ujit të brendshëm me rregullsinë e një frymëmarrje. Të bëhej se pikasje një shpirt misterioz në atë diafragmë të madhe jeshile që çohej e ulej në heshtje.
Uji kishte një kthjellësi magjike, dhe Zhiliati vinte re aty, në thellësi të ndryshme, stacione të zhytura, sipërfaqe shkëmbinjsh në pjerrëtim me gjelbërsi gjithnjë e më të thukët. Disa guva të errëta ishin me gjasë të pasondueshëm.
Nga të dyja brigjet e portikut të nëndetshëm, skica harqesh të ulura, plot me errni, shenjonin guva të vogla anësore, pika hyrje të shpellës qendrore, të hyshme mbase në epokën e zbaticave tepër të ulëta.
Këto zgavra kishin tavane në plan të pjerrët, me qoshe pak apo shumë të hapura. lagatera të vogla, të gjera disa këmbë, të zhveshura nga bëmat e detit, fundoseshin dhe humbeshin nën këto kithtësi.
Aty-këtu barishte të gjata më shumë se një pash valëzoheshin nën ujë me një balancim flokësh në erë. Ndërshiheshin pyje algash.
Jashtë e brenda tallazitjes, e gjithë muraja e shpellës, nga lart poshtë, prej kubesë deri tek fshirja e saj në të padukshmen, ishte e shtruar me këto harlisje të mrekullta të oqeanit, të vënë ré aq rrallë nga syri i njeriut, që lundërtarët e vjetër spanjollë i quanin praderias del mar. Një lëmashk i thantë, që kishte të gjitha nuancat e ullirit, i fshihte dhe i amplifikonte kërcitjet e granitit. Prej të gjitha monopateve vareshin shiritat e hollë të leshterikëve me të cilat peshkatarët bëjnë barometra. Fryma errcake e shpellës i trazonte këto rripa shkëlqimtarë.
Nën këto bimësi fshiheshin dhe shfaqeshin njëherit xhevahiret më të rralla të peshtafit të oqeanit, gur fildishi, stridhje, dibafimitra, kaska, purpure, zhgoja, guaska gjembaçe, stridhje turjela. Zhguajt e këmijve të detit, njësoj si kasolle mikroskopike, ngjiteshin ngado për shkëmb dhe grupoheshin në fshatra, në rrugët e të cilëve vardiseshin sh*tonët, këto bubuzhelë të valës. Meqë fiçorët mund të hynin me shumë vështirësi në këtë shpellë, aty strehoheshin midhjet. Midhjet janë zonja të rënda, që, tërë qëndisma e tërë stoli, e shmangin kontaktin e vrazhdë dhe joqytetar të turmës së guralecëve. Grumbulli xiglues i midhjeve lëshonte, nën valëzim, në disa drejtime, rrezatime të pakumtueshme përmes të cilave ndërshihej një lëmsh katrimesh dhe sedefeksjesh, dhe prarimesh të të gjitha nuancave të ujit.
Mbi paretin e guvës, pak sipër linjës së pluskimit të baticës, një bimë e mahnitshme dhe e veçantë ngjitej si një bordurë ndaj perdes së leshterikëve, e vazhdonte dhe e plotësonte. Kjo bimë, fijezore, e dendur, e koklavitur në mënyrë të pazgjidhshme dhe thuajse të zezë, i falte shikimit shtresa të gjera të ngurtësuara dhe të errëta, të stërpikura ngado me lule të vogla ngjyrë lapis-lazuli. Në ujë këto lule dukej sikur ngjyroseshin, dhe të bëhej se shihje thëngjij blu. Jashtë ujit ato ishin lule, nën ujë ishin safirë; kësodore vala, duke u ngjitur e duke e përmbytur bazën e shpellës të veshur me ato bimë, e mbulonte shkëmbin me xhevahire.
Në çdo ngritje të valës që fryhej si një mushkëri, ato lule, të lagura, shkëlqenin, në çdo ulje ato fikeshin; ngjashmëri melankolike me fatin. Ishte marrja frymë, që është jeta; mandej nxjerra e frymës, që është vdekja.
Një nga mrekullitë e shpellës, ishte shkëmbi. Ky shkëmb, herë murajë, herë kubé, herë tra ose shtyllë, ishte vende-vende i shëmtuar e i zhveshur, mandej, bash ngjitur, i punuar me gdhendjet më delikate të natyrshme. Diçka shumë mendore përzihej me budallësinë masive të granitit. Ç'artist është honi! Kjo faqe muri, e prerë katrore dhe e mbuluar me gunga kishte qëndrimin, shëmbellente me një basoreliev të vagtë; para kësaj skulpture të rrufeshme, ndërmendje Prometeun që i gatit skicën Mikelangjelos. Dukej se me disa goditje çekani gjeniu pat arritur atë që kishte filluar gjigandi. Në vende të tjera, shkëmbi ishte ojnuar si një mburojë saraçene ose i niveluar si një vaskë fiorentinase. Ajo kishte tabela që dukeshin prej bronzi Korinti, mandej arabeska si një portë xhamie, mandej, si një gur runik, gjurmë thonjsh të errëta dhe të pahonepsëshme. Bimë me torse të muskulosura dhe me rrica, që ndërkryqëzoheshin mbi praprimet e likenit, e mbulonin me filigrana. Kjo guvë ndërlikohej me një alhambër. Ishte takimi i egërsisë dhe i arpunimit në arkitekturën e shquar dhe të shformuar të zararit.
Myshqet e mahnitshme të detit vishnin me kadifé qoshet e granitit. Skarpatat qenë të lulëzuara me liane lavjerrëse, të afta mos me ra, dhe që dukeshin inteligjente, aq mirë stolisnin. Milcat me buqeta të çuditshme tregonin tufat e tyre me kast e me shije. Krejt lezeti i mundshëm për një shpellë ishte aty. Drita befasuese edenike që vinte nga poshtë ujit, njëherit gjysmëhije detare dhe rrezatim parajsor, i përngjyrte të gjitha tiparet në njëfarë brerimi vegimtar. Çdo valë ishte një prizëm. Konturet e gjërave, nën ato valë të ylberizuara, kishin kromatizmin e thjerrëzave optike tepër të mysëta; fantazma diellore pluskonin nën ujë. Të bëhej se shihje tek shpërdridhej tek kjo tejpashmëri agullore copa ylberësh të mbytur. Tjetërkund, në qoshka të tjera, kishte mbi ujë një dritëmim hëne. Të gjitha shkëlqimet dukeshin të amalgamuara aty për të bërë kushediçë të verbër dhe natore. Asgjë s'ishte më turbulluese e më enigmatike se ky salltanet në këtë guvë. Ajo që mbisundonte, ishte magjepsja. Bimësia fantastike dhe shtresëzimi i patrajtë përkonin dhe çlironin harmoni. Kjo martesë gjërash të egra ishte e lumtur. Degëzimet kacavareshin me pamjen se harliseshin. Përkëdhelja e shkëmbit të egër dhe e lules së egër ishte e thellë. Shtylla dërdënge kishin për kapitel dhe për lidhje do kordele të hajthme krejt të depërtuara nga mardhi, hamendshe gishta zanash që gudulisin këmbë thopçash, dhe shkëmbi e mbante bimën dhe bima e shtrëngonte shkëmbin me një nur të përbindshëm.

Kur të vjen Mixha për Vizitë
(Nji natë shkodrane n’teatrin milanez)

Mbramë kjeme te teatri i Isolas se kishte ardhë Mixha me shfaqjen Vizita. Mixha, pra trupa e Migjenit. Ndonji vip kishte ardhë spektator, prej atyne që janë artista primend.
Shfaqja asht e amël.
Personazhi i priftit, luhet nga nji aktor - zbulimi i vërtetë i ktij show - i riatdhesuem në Shkodër, i cili i jep nji ton anglo-sakson dhe kinematografik shfaqjes. Ka nji aplomb të rrallë, dhe duket sikur ka dalë prej ndoj rektorati alla Motrat Brontë, ose sikur asht vëllai qytetas i atij priftit endacak që i bashkohet bandës së Robin Hoodit në pyllin e Sherwoodit dhe i ndihmon me fermentue birrë. Nikolini Fërketa asht thjesht i çmendun. Bep Shiroka nuk e kupton tekstin mjeko-ligjor që reciton – si duket e ka mësue para se me e lexue Wellsin, por e kompenson me xhirot prej shkodrani të vjetër që ban me biçikletë rreth e rrotull kafazit prej sustash me në krye telin me gjemba – që të çojnë direkt në Spaç edhe pa kenë ndojherë.
Personazhi ma i dobët asht engjëlli, megjithse aktori që e luen e mishëron në mnyrë të përkryeme – mangësi e dramaturgut. Wellsi ishte kalorës i teorisë së evolucionit, i takon atij brezi fatal dhe me ndikim të madh ende sot, që e shkruen historinë e botës, për aq sa e zen British Museum. Dhe nuk asht e rastit që historia e tij e botës, kje varianti i preferuem i Stalinit, dhe të tillë e kemi msue edhe ne në shkollat shqiptare.
Wellsi asht didaskalik, por ndryshe nga Brechti nuk e ka ate epizmën marksiste, dhe rrezikon me u dukë si famullitar fshati: e pshton vixhuti sakson, që e rrënon ma zi. Engjëlli i tij asht alegorik – përfaqëson nji lloj ideali viktorian postum, ideali i atyne që humbën fluturimin e shpirtit pikërisht kur po shpikej fluturimi me aeroplan.
Skenografia asht e lëvizshme. Ka shum Shkodër e pak Degë të mbrendshme aty mbrendë.
Nji kritikë kërcitëse e Wellsit i shkon pronës, konceptit të pronës private, e cila në sytë e engjëllit duket si gjaja ma absurde. Si diçka që mbrohet me çizme dhe çifte. Me maskë dhe kaskë. Kjo asht pjesa ma e dobët e dramaturgjisë wellsiane.
Pjesa realisht ma engjëllore, dhe që tingullon si e tillë, asht gegnishtja, aq e amël, sa edhe në skenën milaneze tingëlloi si në shpi të vet. Përpos personazhit të priftit, shfaqja nuk ka asgja anglo-saksone, asht e gjitha shkodrane: Rita duket tamam si me kenë dada e Tefës, ajo që i thoshte në fëmini: lufto për pilaf! Juli duket si ato koristet e vjetra ilire, që Pompeu i pa’ e ndigjoi gjatë rinisë së tij n’Apoloni a në Durrës. Merita ka nji za aq të kadifenjtë sa duket se i flet nji publiku të magjepsun, pa dashtë me e prishë magjinë e nji nate që duket se nuk mbaron. Gjestualiteti i Fërketës, kompenson me gramatikë, fjalët e tij prej marroku provincial që ndoshta shef andërr se asht engjëll dhe se asht artist. Regjisori napoletan e ka shqiptarizue mjaftueshëm shfaqjen, por nuk e ka çue deri te pasojat e mbrame – nuk ka futë spitalin e të marrëve, Degën e mbrendshme, fushën e shejtë të Rrmajit... Por ndoshta asht ma mirë kshtu, ka litani, kndohet meshë në shqip, janë fjalët e meshës së parë që u kndue mbas ramjes së diktaturës? O Zojë e Shkodërs... ankimet tona çojina n’lterë...! Dhe ajo herë e parë, e nji litanie të përsëritun ndër shekuj, tingëlloi prap edhe mbramë si herë e parë... ngase primend gjithçka asht thanë, por njerzit harrojnë.
Chapeau, të gjithë aktorëve. Të gjithë njerz karizmatik, që ke qejf me i pa’ jo vetëm në skenë por edhe në rrugë.
Mbas shfaqjes u shfaq nji panel të ftuemish që folën për pjesën menaxheriale të teatrit të sotëm, ku ma shtruem se të gjithë foli drejtoresha e Mixhës me flokët ngjyrë Armageddon, dhe ajo kuvendi si n’shpi të vet, ngase kjo asht ajo Europa, që ne e themeluem dikur – e ku ende sot duhet me hy për hatllash.
Kjo Vizitë më kujtoi nji tjetër: Vizitën e fundit të mikut tonë Albri Brahushës, nji shfaqje që ende e ruen freskinë e vet dhe meriton me u kthye në skenë, e jo vetëm në skenën e Mixhës që ishte djepi i saj.

Meriton nji trailer ma të mirë.
Nse nuk jeni dakord me ktë recensë, ma shkrueni ktu, se shkoj e shof prap.

Kadareja filloi të shkruente vjersha në nji kohë kur gazetat paguenin (zakon i mbetun prej Zogut). Por shum shpejt, kuptoi, se me vazhdue me funksionue mbrenda sistemit, duhej të shkruente poezi për partinë. Për ktë arsye nuk u ba kurr poet, por fitoi diçka tjetër: u ba shkrimtar profesionist.
Sigurimi i kërkoi Trebeshinës të bahej shkrimtar regjimi, por ky nuk pranoi dhe e kaloi t’tanë jetën aktive në burg. Aq erdhi e u regj në burg, sa kur doli (i marrë përdore nga Edi Rama), filloi me thanë jam turk.
Simbas tij i pari i Trebeshinajve, ishte nji turk i ardhun para 500 vjetsh - i cili me shum gjasë as nuk e dinte se ishte turk. Nejse, Turkia i dha nji pension dhe Kasemi, hero lufte dhe hero disidence, i sosi ditët në Anadoll, i botuem vetëm prej Bukuzut në Kosovë e i palejuem me qarkullue në Shqipni.
Rivalët e Kadaresë nuk e kishin personale me të dhe ishin të gjithë ma fisnik se ai, të gjithë të shenjestruem prej Sigurimit të shtetit. Ata i kishin dalë ballas regjimit. Kadareja, ma oriental si psikologji dhe ma inteligjent në politikë mori postet që i duheshin dhe kishte aq tagër sa me i kërkue Nexhit edhe apartament.
Në vitet 60-70 regjimi arriti nënshtrimin e plotë të shqiptarve dhe mbasi iu hoqi lidhjen me tokën (pronat) iu hoqi edhe lidhjen me qiellin (fénë). Boshlleku që u krijue duhej mbushë me ideologji dhe u zhdrivillue programi i inxhenierisë sociale që quhet: “njeriu i ri”.
Kontributi i Kadaresë në luftën e klasave në letërsi, ishte i dorës së parë. Me kritika tejet militante, anatemoi Fishtën, Koliqin, Camën e me radhë, për të cilët, gjithsesi ruente njifarë respekti armiqsor. Çka vërteton faktin se ato fejtone dhe fletë rrufé i ka shkrue vetë ai dhe nuk janë qarkore të dala nga Sigurimi i Shtetit…
Kje gjueti shtrigash, fushatë shpifjesh: nji tjetër komunist fronti shkruente “Mërgatën e qyqeve.” Por shì në ktë periudhë ndodhi “mrekullia”. I thirrun nga vetë diktatori, nji pinjoll i familjes së madhe të Vrionve, letrar dhe francezist i shkëlqyeshëm, Jusufi, ndërmori përkthimin e tij në frangisht.
Qarqet komuniste franceze receptuen dhe përcollën veprën e Kadaresë ku simbas tyne pasqyrohej serioziteti i komunizmit shqiptar. Parizjenët e asaj kohe vdisnin për Maon, kurse Solxhenjicini iu dukej “vieux con”, kaqol plak. Dhe Kadareja ngjiti n’ato qarqe të intelligenzies franceze. Kshtu vizitoi edhe Parisin, në nji kohë kur shqiptarët vriteshin në kufi. Dhe sigurisht Moulin Rouge i pëlqeu ma shum se Bolshoj. Dhe frangishten e zotnonte ma mirë se rusishten.
Megjithate ai mbeti oriental. Pamvarësisht filo-oksidentalizmit të tij që shpesh dukej si integralizëm, veprat e tij ma të kensishme janë orientaleggiante: Kronika, Dimri, Pallati. Kuptohet ai kritikoi gjithmonë at që ai quente orientalizëm: pra kulturën turke, p***e dhe arabe. Por kurr at çka vërtetë asht orientalizëm: bizantinizmin.
Vitet ‘80 kjenë shkatërrimtare për të. Shkroi Përbindshin, nji ndër veprat e pakta horror të letërsisë shqipe, që për nga atmosferat nuk i len gja mangut It-it të Stephen Kingut.
Kur ra muri i Berlinit e kuptoi se edhe regjimi jonë s’e kishte ma të gjatë dhe kërkoi azil në Francë.
I mësuem me shkrue në diktaturë, në kushtet e reja të lirisë, nuk arriti ma me ba letërsi të vërtetë. Mbasi vdiq Vrioni, veprat e reja me përkthyes të rij, nuk e patën nivelin letrar të atyne të dikurshme.
Nuk doli kundër asnji pushteti. Personazhi me të cilin u identifikue ma shum, kje nëpunësi. Ai vetë kje i tillë, nji nëpunës i pallatit të andrrave. Me ma shum pushtet se të tjerët, por edhe me zhytje ma të thella herë mbas here mbrenda makthit. La mbrapa nji vazhdë mediokrish që e himnizojnë dhe nuk e venë veprën e tij në kohë dhe në hapsinë. Si poet nuk hyn as në 100she. Si eseist as ndër 500 ma të mirët. Por si prozator i vitete ‘60-80 asht padiskutim ndër ma të mirët. Dhe ka me mbetë edhe për shum kohë si basileusi i bizantit tonë letrar.

Si sot 100 vjet ma parë kaloi n’amëshim Franz Kafka, zani ma unikal i letërsisë së 900s.