SDS Int'l Group

خشونت‌های خانگی مرز نمی شناسد

به مناسبت 25 نوامبر، روز جهانی رفع خشونت علیه زنان

خشونت علیه زنان عام‌ترین نوع نقض حقوق بشر و بحران صحی عامه بوده و مانعی برای تساوی، رشد، امنیت و صلح می‌باشد. اصطلاحاتی از قبیل «خشونت علیه زنان» و «خشونت‌های جنسیتی»، هردو به تمام آسیب و آزارهایی تلقی می‌شود که بر علیه زنان اعمال می‌گردد، خشونت‌هایی که ناشی از نابرابری‌های جنسی، عقاید سنتی نسبت به نقش جنسیتی افراد و مطیع بودن زنان در قبال مردان در جامعه باشد.

خشونت علیه زنان در سال 1993 در اعلامیه سازمان ملل متحد بر سر محو خشونت علیه زنان اینگونه تعریف شده است: «هرگونه خشونتی بر اساس جنسیت که چه قطعا و یا احتمالا به آسیب‌های فیزیکی، جنسی و یا روانی زنان منتهی شود، به شمول هرگونه تهدیدی به اعمال مزبور، محروم ساختن زنان از آزادی، چه در محضر عام و چه در زندگی شخصی، چه به اجبار باشد چه به دلخواه، خشونت علیه زن محسوب می‌شود.» این تعریف به همین ترتیب خشونت‌های داخل خانواده ها، در سطح جامعه و نیز، خشونت‌هایی که توسط دولت عفو و یا صورت می‌گیرد را، در بر دارد.

سازمان‌ها و کشورهای جهان می‌کوشند با برنامه‌های گوناگون با خشونت علیه زنان مبارزه کنند. از این رو، سازمان ملل متحد روز ۲۵ نوامبر را روز جهانی رفع خشونت علیه زنان اعلام کرده است.



خشونت علیه زنان امری پنهان است
بسیاری از زنان در جوامع مختلف به دلایلی همچون مجازات سخت و عدم حمایت‌های قانونی از ابراز آن خودداری می‌كنند. خشونت علیه زنان مرز نمی شناسد، محدود به جوامع عقب مانده نیست. در همه جای دنیا زنان كم و بیش مورد انواع خشونت‌های جسمی، جنسی و كلامی واقع می‌شوند. ۳۰ تا ۳۵ درصد زنان آمریكایی مورد آزار جسمی شوهرانشان قرار می‌گیرند و ۱۵ تا ۲۵ درصد آنها به هنگام بارداری نیز، مورد ضرب و شتم واقع می‌شوند. همچنین از هر ۱۰ قربانی زن، سه نفر توسط شوهر یا سایر مردان كشته شده است.
در شیلی ۶۳ درصد زنان مورد آزار جسم قرار می‌گیرند. ۴۱ درصد زنان هند بر اثر آزار جسمی همسران خود دست به خودكشی می‌زنند. در بنگلادش بیش از ۵۰ درصد قتل‌ها ناشی از خشونت مردان است. متأسفانه در مورد ایران هرگز آمار درست و مشخصی در مورد خشونتی كه در خانه بر زنان اعمال می‌شود، منتشر نشده است. از طرفی باورهای مردسالار به نوعی این خشونت را طبیعت مرد می‌داند و سعی می‌كند آن را توجیه كند و به زنان می‌قبولاند كه زن با لباس سفید به خانه بخت می‌رود و هر چه كه بر سرش آید باید با كفن سفید از آن بیرون بیاید.
خشونت علیه زنان جا و مكان خاصی ندارد. در خانه یا خیابان یا محل كار زنان با انواع خشونت روبرو هستند. در خانه از سوی پدر، همسر و برادر خود مورد كتک و فحاشی قرار می‌گیرند. در بسیاری از كشورها مراكزی به نام خانه‌های امن وجود دارد كه زن خشونت دیده تا زمانی كه خطر تهدیدش می‌كند به آنها پناهنده می‌شود، ولی در ایران هنوز چنین خانه‌های امنی وجود ندارد كه بتوان به آن پناهنده شد. تأثیری كه خشونت بر روی زن می‌گذارد بیش از آنكه جسم را بخراشد روح را جریحه دار می‌كند و به او احساس موجودی بی‌اراده و مفعول و منفعل می‌دهد. متأسفانه در ایران مركزی برای ترمیم جراحت‌های این زنان وجود ندارد.


عوامل خشونت علیه زنان
عامل اصلی خشونت علیه زنان را می‌توان در تبعیضی یافت كه مانع از برابری زن با مرد در همه سطوح زندگی می‌شود. خشونت هم در تبعیض ریشه دارد و هم به آن دامن می‌زند.
از آنجایی كه بسیاری از دختران و زنان حاضر نیستند خشونت خانگی را به پلیس گزارش دهند یا نیروی قضایی در برخی كشورها به شكایات در این زمینه ترتیب اثر نمی‌دهد و آنها را موضوعی خصوصی قلمداد می‌كند. آمار خشونت خانگی دقیق و منعكس كننده واقعیات نیست. با این حال آمار جمع آوری شده همچنان تكان دهنده است. به گفته سازمان عفو بین‌الملل، خشونت در خانواده بیش از ابتلا به سرطان و تصادفات جاده‌ای عامل مرگ یا معلولیت جسمانی زنان اروپایی در گروه سنی ۱۶ تا ۴۴ سال است. اما برخی كشورها با كمک سازمان‌های بین‌المللی مدافع حقوق بشر دست به ابتكارات تازه‌ای برای مهار این روند زده‌اند. مثلاً به تازگی دولت اسپانیا برای مقابله با خشونت خانگی سیاست‌هایی را اتخاذ كرده كه براساس نظرات جمع‌آوری شده از زنان آسیب دیده تدوین شده است. قوانین جدید برای سازمان بهزیستی و پلیس اسپانیا قدرت بیشتری در نظر گرفته تا از رفتار خشونت‌آمیز مرد پیش از خطرآفرینی جلوگیری كنند. این قوانین همچنین از قربانیان خشونت خانگی بیشتر پشتیبانی می‌كند تا احساس تنهایی نكنند.

آمار جهانی همچنان ترس آور
بنا بر تخمین دولت روسیه، احتمالاً در سال ۱۹۹۹ حدود ۱۴ هزار زن توسط اقوام خود به قتل رسیده‌اند. با این حال این كشور قانونی برای مقابله با خشونت خانگی ندارد. در آفریقای جنوبی تعداد زنانی كه در خانه به ضرب گلوله كشته می‌شوند، بیش از آنهایی است كه در خارج خانه و توسط فردی غریبه به قتل رسیده‌اند. افكار سنتی در این گونه كشورها باعث شده كه آماری مستند از میزان حوادث خانگی در دست نباشد.
سازمان عفو بین‌الملل اخیراً با اشاره به خشونت خانگی علیه زنان در جوامع سنتی جهان گفت در كشوری مانند افغانستان كه سنت‌های زندگی فئودالی بسیار ریشه‌دار است، به زن به چشم دارایی نگاه می‌كنند و تجاوز به حقوق آنان بدون مجازات می‌ماند.
تعدد زوجات نیز می‌تواند به خشونت خانگی دامن زند. چون برخلاف دستورات اسلامی، مردها به طور عمومی برای ازدواج مجدد اجازه همسر اول را جویا نمی‌شوند و مشاجره در این باره در خیلی از مواقع به خشونت كشیده می‌شود. بحث در مورد تعدد زوجات اكنون در عراق به یک موضوع داغ سیاسی تبدیل شده است. در ایران هم، در كنار دیگر مسائل حقوقی زن، افزایش آمار چند همسری مردان باعث شده تا زنان (به ویژه در گروه‌های سنی بالاتر) بیش از گذشته نسبت به حقوق خود دغدغه داشته باشند و برای حفظ آن اقدام كنند.


یک طرح ملی درباره خشونت علیه زنان در ایران
یكی از بزرگترین و مهمترین پژوهش‌ها درباره خشونت علیه زنان در ایران، یک طرح ملی است كه تعدادی از جامعه‌شناسان ایرانی با آن همكاری داشتند. همچنین صدها پژوهشگر و پرسشگر در قالب این طرح در ۲۸ استان كشور به بررسی پدیده خشونت خانگی علیه زنان پرداختند. پژوهشی كه انجام فاز مطالعاتی آن، تهیه پرسشنامه‌ها، اجرای مرحله میدانی، جمع‌آوری اطلاعات و تنظیم گزارش نهایی‌اش بیش از سه سال زمان گرفت. گزارش نهایی این طرح كه شامل یافته‌های تكان‌دهنده‌ای درباره خشونت خانگی علیه زنان در شهرهای مختلف ایران بود، بالاخره در اواسط سال ۱۳۸۳ آماده شد.
گزارش‌های این تحقیقات هنوز برای عموم منتشر نشده است، اما در كتابخانه مركز پژوهش وزارت كشور برای روزنامه‌نگاران، پژوهشگران و دانشجویان قابل دسترس است. كارفرمای این طرح، دفتر امور اجتماعی وزارت كشور و شریک پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی نیز با آن همكاری داشتند. این طرح ملی یک شورای سیاستگذاری هم داشت كه عبدالواحد موسوی لاری وزیر وقت كشور و تعدادی از معاونانش جزو آن بودند.
محمود قاضی طباطبایی مجری این طرح ملی، برای توصیف ابعاد خشونت خانگی علیه زنان در ایران، انواع مختلف آن را در هشت گروه تقسیم بندی كرده است: «خشونت‌های زبانی، روانی، فیزیكی، حقوقی، جنسی، اقتصادی، فكری و آموزشی و مخاطرات.» آمارهای همین طرح ملی نشان می دهد كه ۶۶ درصد زنان ایرانی، از اول زندگی مشتركشان، حداقل یک بار مورد خشونت قرار گرفته‌اند. با این حال میزان و انواع خشونت خانگی در استان‌های مختلف ایران از تنوع و تفاوت‌های زیاد و معناداری برخوردار است.
زنان در بندرعباس از اول زندگی مشترک خود، بیشتر از زنان سایر نقاط ایران مورد خشونت قرارگرفته اند، اما در میان زنانی كه مورد خشونت قرار گرفته اند، این زنان زاهدانی هستند كه بیشترین و شدیدترین خشونت‌ها را تجربه كرده‌اند. زنان بندرعباس در طول یک سال دفعات بیشتری مورد خشونت خانگی قرار داشته اند و زنان یاسوج به دفعات كمتری با آن روبه‌رو شدند. گزارش‌های این پژوهش آكنده از انواع جدول‌های آماری و آكادمیک است كه شاخص‌های خشونت خانگی را به تفكیک «از اول زندگی مشترک» و «در طول یک سال » بیان می‌كند.


خشونت های فیزیكی و روانی
دكتر قاضی طباطبایی و همكارانش از یک اصطلاح خاص برای توصیف گروهی از خشونت‌های خانگی علیه زنان استفاده كرده‌اند: «خشونت فیزیكی نوع اول.» این خشونت‌ها شامل گاز گرفتن، گرفتن و بستن، زندانی كردن، چنگ انداختن و كشیدن مو، اخراج از خانه، كتک‌كاری مفصل، محروم كردن از غذا و... می‌شود.
از این لحاظ زنان در خرم آباد در طول یک سال بیش از سایر زنان ایران مورد خشونت واقع می‌شوند و زنان در شهركرد دفعه‌های كمتری مورد خشونت نوع اول قرار می‌گیرند.
پژوهشگران طرح ملی بررسی پدیده خشونت خانگی «سیلی، لگد و مشت زدن، كشیدن و هل دادن، محكم كوبیدن در، به هم زدن سفره و میز غذا و شكستن اشیای منزل» را «خشونت فیزیكی نوع دوم» نام داده‌اند و وضع زنان ایران در ۲۸ مركز استان را در این باره بررسی كرده‌اند.
در میان زنانی كه تحت خشونت نوع دوم بوده‌اند، باز هم زنان بندرعباس به دفعات بیشتری آن را تجربه كرده اند و زنان كرمانی در طول سال كمتر مورد این خشونت قرار گرفته اند.
خشونت‌های روانی و كلامی نوع دیگری از خشونت هایی است كه در خانه علیه زنان استفاده می شود، كه عبارت است از: به كار بردن كلمات ركیک و دشنام، بهانه‌گیری‌های پی درپی، داد و فریاد و بداخلاقی، بی‌احترامی، رفتار آمرانه و تحكم آمیز و دستور دادن‌های پی درپی، قهر و صحبت نكردن و... از این بابت زنان اصفهانی در طول یک سال بیشتر و زنان بوشهری كمتر از سایر زنان ایرانی تحت خشونت واقع شده‌اند.

تهدید به آزار و قتل
براساس یافته‌های «پژوهش ملی بررسی خشونت خانگی» تعدادی از مردان ایرانی با استفاده از تهدید و برقراری محدودیت برای همسران خود مخاطره ایجاد می كنند. رفتارهایی از قبیل تهدید و شكایت به پلیس و دادگاه علیه زن و اقوامش، تهدید به آزار و اذیت و یا تهدید به كشتن زن و فرزندان، تهدید به طلاق و یا ازدواج مجدد، تصاحب، مخفی كردن و از بین بردن مدارک شخصی و مورد نیاز زن مانند شناسنامه، دفترچه پس انداز، اوراق مالكیت و... بیگاری كشیدن از زن در انجام امور و وظایفی كه مربوط به او نیست، مانند: تیمارداری پدر شوهر و مادر شوهر و بالاخره تحت نظر قرار دادن و ایجاد محدودیت در تماس‌های تلفنی و رفت و آمدهای روزانه برای زن.
زنان بندرعباس، زاهدان و خرم آباد بیش از سایر زنان ایران توسط شوهرانشان تهدید می‌شوند و زنان سمنان، ساری و یاسوج كمترین تهدیدها را تجربه كرده اند. تعدادی از مردان ایرانی با استفاده از عوامل اقتصادی و مالی زنان را مورد خشونت قرار می‌دهند. این مردان از استقلال مالی همسران خود جلوگیری و در اموال شخصی آنها دخل و تصرف می‌كنند و با ندادن خرجی خانه و پول كافی برای زنان مضیقه‌های مالی ایجاد می‌كنند.
اگر چه زنان زاهدانی و بوشهری از اول زندگی مشترک‌شان تاكنون بیشترین خشونت‌های اقتصادی و مالی را تجربه كرده‌اند، اما در میان زنانی كه قربانی این نوع خشونت هستند، زنان اصفهانی در طول یک سال به دفعات بیشتری تحت این خشونت همسران قرار گرفته اند. البته این را هم باید اضافه كرد كه زنان سمنان و یاسوج كمتر از سوی شوهران خود تحت مضیقه‌های مالی و اقتصادی قرار می گیرند.
پژوهشگران طرح ملی بررسی پدیده خشونت خانگی علیه زنان، خشونت‌های حقوقی و مرتبط با طلاق را نیز، در ۲۸ استان كشور مورد سنجش قرار داده اند. این پژوهشگران خشونت‌های حقوقی را شامل امتناع مرد از طلاق برخلاف اصرار زن به متاركه، ازدواج مجدد شوهر و جلوگیری از نگهداری فرزندان توسط زن دانسته‌اند. اگرچه زنان بندرعباس از اول زندگی مشترک‌‌شان تاكنون بیش از سایر زنان ایران مورد این نوع از خشونت قرار گرفته‌اند، زنان زاهدان در طول یک سال بیشتر این خشونت را تجربه كرده‌اند و البته زنان رشت كمتر از سایر زنان ایرانی درگیر این خشونت هستند.
پژوهشگران ایرانی نوع دیگری از خشونت را نیز مورد توجه قرار داده‌اند: «خشونت‌های ممانعت از رشد اجتماعی، فكری و آموزشی» كه عبارت است از ایجاد محدودیت در ارتباط فامیلی، دوستانه و اجتماعی، ممانعت از تحصیل، كاریابی و اشتغال.

خشونت در خانواده چیست؟
وقتی در چارچوب یک ارتباط نزدیک میان دو فرد، رفتار مرد با زن خشونت‌آمیز و سلطه‌گرانه است، نتیجه آن خشونت خانگی خواهد بود. خشونت خانگی می‌تواند جسمانی، جنسی، روانی یا عاطفی باشد.
سوءاستفاده مالی و محدود كردن فرد نیز، از جمله مشخصه‌های دیگر خشونت خانگی است. خشونت می تواند عملا یا فقط با تهدید صورت بگیرد؛ همچنین همیشگی یا موقتا اتفاق بیفتد. خشونت در خانواده در میان تمام طبقات اجتماعی، گروه‌های سنی، نژاد، جنس، شیوه زندگی یا به رغم معلولیت رخ می دهد. خشونت خانگی می تواند در هر زمان، چه در ابتدا و چه پس از گذشت چند سال از ارتباط میان دو نفر رخ بدهد. كودكان نیز از تأثیر منفی خشونت خانگی -چه در كوتاه مدت و چه در درازمدت- در امان نیستند.
تمام اشكال خشونت -روانی، اقتصادی، عاطفی و جسمانی- از قدرت‌طلبی و سلطه‌گری فرد آزاررسان ناشی می شود. در گزارش‌های مربوط به خشونت در خانواده، معمولا زنان و كودكان به عنوان قربانیان اصلی و مردان به عنوان افراد خاطی قید می شوند. چون بنا بر آمار جهانی حدود ۹۰ درصد از قربانیان خشونت خانگی زنان و حدود ۱۰ درصد مردان هستند. مردان نیز مورد سوءرفتار زنان قرار می گیرند، اما بخش عمده خشونت خانگی، به ویژه موارد مرگ آور و خطرناک آن، از سوی مردان علیه دختران و زنان خانواده صورت می‌گیرد.

چه تلخ است در سال روزی وجود داشته باشد كه به عنوان روز «مبارزه با خشونت علیه زنان» نامیده شود و متأسفانه چنین روزی وجود دارد، چون هنوز خشونت علیه زنان با اشكال مختلف در همه جای دنیا شانس داشتن زندگی سالم و راحت را از آنها گرفته است.

برگرفته از:
ویکی‌پدیا، دانشنامه‌ی آزاد
میگنا، دانشنامه‌ی روانشناسی و علوم تربیتی