Rojhallatmed

جەڵتەی مێشکی بێدەنگ (Silent Stroke) یان ئەوەی پزیشکان پێی دەڵێن “جەڵتەی نیشانە نەبوو”، جۆرێکە لە جەڵتە کە بەبێ نیشانە باوەکانی وەک (ئیفلیجی، قورسبوونی زمان، یان خواربوونی دەم) ڕوودەدات. ئەمەش بەهۆی ئەوەیە کە جەڵتەکە لە ناوچەیەکی مێشکدا دەبێت کە بەرپرس نییە لە جووڵە یان قسەکردن.
سەرەڕای ئەوەی پێی دەوترێت “بێدەنگ”، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات نیشانە و گۆڕانکاری بچووک لەسەر کەسەکە جێدەهێڵێت کە پێویستە پێیان بزانین:
نیشانە ناڕاستەوخۆ و بێدەنگەکانی جەڵتەی مێشک:
گۆڕانکاری کتوپڕ لە بیرەوەری: لەدەستدانی کاتیی سەرنج، یان لەبیرچوونی شتی سادە کە پێشتر بە ئاسانی یادت دەکەوتەوە.
تێکچوونی هاوسەنگی بەبێ هۆکار: هەستکردن بە گێژبوون یان ناهاوسەنگی لە کاتی ڕۆشتندا، بە شێوەیەک کە پێشتر نەتسەلماندبێت.
گۆڕانی مەزاج و ڕەفتار: گۆڕانکاری لە کەسایەتیدا، وەک خەمۆکی کتوپڕ، بێتاقەتی، یان قورسی لە کۆنترۆڵکردنی سۆزەکاندا بەبێ هۆکارێکی ڕوون.
قورسی لە جێبەجێکردنی کارە سادەکان: تێکچوونی توانای بڕیاردان، یان قورسی لە جێبەجێکردنی ئەو کارانەی پێویستیان بە پلان دانان یان بیرکاری سادە هەیە.
لاوازییەکی زۆر کەم لە ماسولکەکاندا: ڕەنگە هەست بە بێهێزییەکی کاتی و کەم بکەیت لە دەستێک یان قاچێکدا کە زوو چاک بێتەوە و گرنگی پێ نەدەیت.
کێ زیاتر لەژێر مەترسیدایە؟
ئەم جەڵتە بێدەنگانە زۆرجار لە ڕێگەی گرتنی تیشکی (MRI) یان (CT Scan) بە ڕێکەوت دەدۆزرێنەوە، و زیاتر لەم کەسانەدا ڕوودەدەن:
ئەوانەی کێشەی پەستانی خوێنی بەرزیان هەیە و کۆنترۆڵ نەکراوە.
تووشبووانی نەخۆشی شەکرە.
ئەوانەی ڕێژەی کۆلیسترۆڵیان بەرزە.
کەسانی جگەرەکێش یان ئەوانەی کێشیان زۆرە.
تێبینی گرنگ: دووبارەبوونەوەی جەڵتەی بێدەنگ بە تێپەڕبوونی کات دەبێتە هۆی زیان گەیاندن بە مێشک و ڕەنگە ببێتە هۆی “سستی ژیری” (Vascular Dementia). ئەگەر خۆت یان یەکێک لە ئازیزانت ئەم گۆڕانکارییە بچووکانەتان تێدا دەرکەوتووە، باشترە سەردانی پزیشکی پسپۆڕی دەمار بکەن بۆ پشکنینی پێویست.

نیشانە سەرەتاییەکانی نەخۆشی شەکرە (بە تایبەت شەکرەی جۆری ٢) زۆرجار هێندە هێواش و سووک دەردەکەون کە ڕەنگە لە سەرەتادا هەستی پێ نەکەیت. بەڵام نیشانە باوەکان ئەمانەی خوارەوەن:
نیشانە سەرەکی و باوەکان
زۆر تینووبوون (تینوێتی بەردەوام): هەست بە تینوێتییەکی زۆر دەکەیت کە تەنانەت دوای خواردنەوەی ئاوێکی زۆریش ناشکێت.
میزکردنی زۆر و بەردەوام: بەتایبەتی لە شەواندا، چەندین جار بۆ میزکردن لە خەو هەڵدەستیت. ئەمەش بەهۆی ئەوەیە کە گورچیلەکان دەیانەوێت شەکرە زیادەکەی ناو خوێن فڕێ بدەنە دەرەوە.
برسێتی توند: تەنانەت دوای نانخواردنیش هێشتا هەست بە برسێتی دەکەیت، چونکە خانەکانی لەشت ناتوانن وزە لەو شەکرە وەربگرن کە لە خوێندا هەیە.
دابەزینی کێش بەبێ هۆکار: کێشت دادەبەزێت بێ ئەوەی خۆت ڕژێمی غذاییت گرتبێت یان وەرزشت کردبێت (ئەم نیشانەیە زیاتر لە جۆری ١دا باوە، بەڵام لە جۆری ٢شدا دەبێت).
هیلاکی و ماندوێتی بەردەوام: هەست بە بێهێزی و تاقەتپڕووکاوی دەکەیت، چونکە لەشت ناتوانێت شەکرەکە بگۆڕێت بۆ وزە.
نیشانەکانی تر کە پێویستە سەرنجیان بدرێتێ
لێڵبوونی چاو (تاری بینین): شەکرەی بەرز دەبێتە هۆی کێشانی شلەمەنی لە هاوێنەی چاوەکانتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی لێڵبوونی بینین.
درەنگ چاکبوونەوەی برین: برین، ڕوشان، یان شوێنی کێشان پاش ماوەیەکی زۆر چاک دەبنەوە.
سڕبوون یان مێروولەکردنی دەست و قاچ: هەست بە سڕبوون یان کزانەوە دەکەیت لە پەنجەکانی دەست و قاچتدا.
توشبوونی بەردەوام بە هەوکردن (Infections): وەک هەوکردنی پووک، پێست، یان کۆئەندامی میز و میزەڕۆ.
تێبینییەکی گرنگ: زۆرێک لەو کەسانەی تووشی “پێش-شەکرە” (Prediabetes) یان قۆناغی سەرەتایی شەکرەی جۆری ٢ دەبن، ڕەنگە هیچ نیشانەیەکیان تێدا دەرنەکەوێت. بۆیە ئەگەر لە خێزانەکەتاندا ئەم نەخۆشییە هەیە یان کێشت زیادە، باشترە ناوبەناو پشکنینی خوێن (تایبەت بە ڕێژەی شەکر) بکەیت.

بیرکردنەوەی نەرێنی، دڵەڕاوکێ، و فشاری دەروونی بەردەوام (Stress) کاریگەری ڕاستەوخۆ و قورسیان لەسەر کۆئەندامی بەرگری جەستە هەیە. مرۆڤ کاتێک دەکەوێتە ژێر کاریگەری بیرکردنەوەی نەرێنی، پەیوەندی نێوان مێشک و جەستە دەبێتە هۆی لاوازبوونی بەرگری.
لێرەدا گرنگترین کاریگەرییەکانی بیرکردنەوەی نەرێنی لەسەر بەرگری جەستە ڕوون دەکەینەوە:
١. دەردانی هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵ (Cortisol)
کاتێک بە شێوەیەکی نەرێنی بیر دەکەیتەوە یان تووشی دڵەڕاوکێ دەبیت، مێشک ئاماژە دەنێرێت بۆ دەردانی هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵ (کە بە هۆرمۆنی فشار ناسراوە).
ئەنجام: بەرزبوونەوەی بەردەوامی ئەم هۆرمۆنە لە جەستەدا، ڕێگری دەکات لە کارکردنی سروشتیی کۆئەندامی بەرگری و توانای جەستە بۆ دژایەتیکردنی هەوکردن کەم دەکاتەوە.
٢. کەمبوونەوەی خۆراکە خانە سپییەکان (WBCs)
بیرکردنەوەی نەرێنی و خەمۆکی دەبنە هۆی کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی ئەو خانە سپییانەی خوێن (بەتایبەت لیمفۆسایتەکان - Lymphocytes)، کە بەرپرسن لە بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆس و بەکتریاکان.
ئەنجام: جەستە زیاتر تووشی نەخۆشییە گوازراوەکانی وەک ئەنفلۆنزا، پەتا، و ڤایرۆسەکانی تر دەبێت.
٣. خاوکردنەوەی پرۆسەی چاکبوونەوە (Healing process)
توێژینەوە پزیشکییەکان دەریانخستووە ئەو کەسانەی بەدەست بیرکردنەوەی نەرێنی و فشاری دەروونییەوە دەناڵێنن، برینەکانی جەستەیان و هەوکردنەکانیان درەنگتر چاک دەبنەوە، چونکە کۆئەندامی بەرگری وزەی پێویستی نییە بۆ نوێکردنەوەی خانەکان.
٤. زیادبوونی هەوکردنی درێژخایەن (Chronic Inflammation)
فشاری دەروونی نەرێنی دەبێتە هۆی تێکچوونی هاوسەنگی سیستمی بەرگری، بەمەش جەستە ماددەی کیمیایی وا دەردەکات کە دەبنە هۆی دروستبوونی هەوکردنی درێژخایەن لە ئەندامە جیاوازەکاندا. ئەمەش مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و شەکرە زیاد دەکات.
٥. تێکچوونی خەو و کاریگەری ناڕاستەوخۆ
بیرکردنەوەی نەرێنی ڕاستەوخۆ کاریگەری دەکاتە سەر جۆری خەو. کەمخەوی یان خەوی پچڕپچڕ ڕێگا نادات جەستە لە شەودا دژەتەن (Antibodies) بەرهەم بهێنێت، ئەمەش دیسانەوە بەرگری جەستە دادەبەزێنێت.

١. گرنگی شیرپێدانی سروشتی
• بۆ کۆرپە: پێدانی بەهێزترین سیستەمی بەرگری دژی نەخۆشییەکان، دابینکردنی تەواوی ڤیتامین و خۆراکی پێویست، و ئاسانکردنی پرۆسەی هەرەس کێشان.
• بۆ دایک: یارمەتیدانی منداڵدان بۆ گەڕانەوەی خێرا بۆ دۆخی ئاسایی، دابەزاندنی کێشی زیادە، و کەمکردنەوەی مەترسی شێرپەنجەی مەمک و هێلکەدان.
• پەیوەندی دەروونی: بەهێزکردنی بەستەری سۆزداری و کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ لە نێوان دایک و کۆرپەدا.
٢. چاودێری دوای لەدایکبوون
• تەندروستی دایک: پشوودانی تەواو (خەوتن لەگەڵ خەوتنی کۆرپەدا)، خواردنی تەندروست و شلەمەنی زۆر، خاوێن ڕاگرتنی برینی لەدایکبوون، و وەرگرتنی پشتگیری دەروونی بۆ ڕێگری لە خەمۆکی.
• تەندروستی کۆرپە: وشک و خاوێن ڕاگرتنی شوێنی ناوک (بڕبڕاگە)، پاراستنی گەرمی جەستەی بە جلوبەرگی گونجاو، و پابەندبوون بە کاتی کوتان و پشکنینە پزیشکییەکان.