Amol Buchade

खरंच जनतेच्या मनातलं बैलगाडा क्षेत्रातील हिंदकेसरीच मैदान पेडगाव
परवाच पेडगावच्या बैलगाडा शर्यतीचं मैदान पाहण्याचा योग आला. बरेच दिवस लहान-मोठी मैदानं मी पाहिली होती, पण पुसेगाव-पेडगावचं हे मैदान मला पाहता आलं नव्हतं. जाणीवपूर्वक वेळ काढून मी पेडगाव मुक्कामी पोहोचलो. पोहोचल्यावर जवळपास दोन किलोमीटर लांबच गाडी लावावी लागली. तिथून दिसणारा जनसागर पाहून मी माझ्या कुस्तीच्या दिवसांत गेलो. मैदानात लढणाऱ्याला गर्दीची भीती नसते, उलट त्या उत्साहाने अंगातच ऊर्जेची लहर उठते. अशाच ऊर्जेने भरून मी मैदानापर्यंत पोहोचलो.

शर्यतीच्या दहा लेन आणि समोर बसलेला प्रचंड जनसमुदाय पाहून मला कुस्तीच्या कुंडलच्या मैदानाची आठवण झाली. त्या वेळीसारखीच बसण्याची व्यवस्था इथेही होती. परंतु इथली व्यवस्था व मैदान यांचं मोल वेगळंच होतं. जवळपास 700 मीटर लांबीची शर्यत लेन होती. सुरुवातीला मी डोंगराच्या पायथ्याशी उभा राहून शर्यत पाहिली. तिथून पाहण्याचा आनंदच वेगळा होता.

शर्यतीच्या अंतिम रेषेवर गाड्या पोहोचल्यावर त्या प्रेक्षकांच्या दिशेने परत यायच्या. प्रेक्षकांना त्या गाड्या जवळून पाहण्याचा मोह आवरता येत नव्हता. त्यामुळे अनेक प्रेक्षक अंगावर गाडी येईल याची तमा न बाळगता गर्दीत उभे होते. तुम्ही पाहत असालच, की शर्यत सुरू झाल्यापासून गाडीचा वेग वाढतच जातो, आणि शेवटी तो थेट प्रेक्षकांच्या दिशेने जातो. तरीही दिवसभर प्रेक्षक तिथे ठाण मांडून होते. थोडासा पाऊस झाला तरी कोणीही हलत नव्हतं. प्रत्येक प्रेक्षकाच्या डोक्यावर रुमाल असायचा, आणि त्याच्या तोंडावर नंदीप्रेम स्पष्ट दिसायचं.

मी त्या प्रेक्षकांमध्ये बसल्यावर काही कुस्तीपटू मुलांनी मला ओळखलं. काही प्रेक्षक माझ्याकडे अशा नजरेने बघत होते, जणू काही मी कुठेतरी पाहिलेला आहे. माझ्यासोबत मालगावचे सुनील कदम आणि विट्याचे पैलवान अभिजीत पाटील होते. त्यांनी संयोजन समितीकडे सांगून मला व्हीआयपी स्टेजवर बसण्याची विनंती केली. त्यामुळे मला पूर्ण दिवसभर शर्यतीचा आनंद घेता आला.

आयुष्यातला हा पहिलाच दिवस होता, जेव्हा मी दिवसभर फक्त बैलगाडा शर्यती पाहत होतो, आणि तरीही मन भरत नव्हतं. त्या ठिकाणी शेतकरी वर्गच नव्हे, तर तरुण मुलं आणि महिला वर्गही मोठ्या संख्येने उपस्थित होता. त्यांच्या तोंडून आमच्या सुसकरांच्या मोईलचा“बकासुर”,मुंबईच्या राहुलभाईचा “मथुर”, “हरण्या”, “चिमण्या”, “रुद्र”, “सर्जा”,आमच्या मांगडे तात्यांचा “सुंदर”अशी नंदींची नावं ऐकायला येत होती. त्या ही महिला आपल्या घरचा नंदी शर्यतीसाठी तयार करीत होत्या, म्हणून त्या सुद्धा नंदीप्रेमाने मैदानात आलेल्या होत्या. आसेच जनतेच्या मनातले हीरो “चांडाळ चौकडीच्या करामती”या यु ट्युब वरील सुप्रसिद्ध मालिकेतील बाळासाहेब, रामभाऊ हे देखील शर्यत पाहण्यासाठी आवर्जून उपस्थित होते.

शर्यतीच्या माध्यमातून दिवसभराचा सुंदर अनुभव मला मिळाला. जवळपास 1000 बैलगाड्यांची नोंद होती. तीन वाजेपर्यंत सर्व गाड्या पळाल्या. त्यानंतर शंभर गाड्यांची सेमी फायनल आणि त्यानंतर अंतिम फेरी झाली. मोरे सरकार यांनी अतिशय उत्कृष्ट नियोजन केलं होतं.

जवळपास 70 वर्षांचा इतिहास असलेलं पेडगावचं मैदान यावेळी 1000 गाडी मालकांच्या उपस्थितीने गजबजलेलं होतं. 2000 नंदींनीशर्यतीत भाग घेतला होता . हे दोन आकडे पुरेसे आहेत एक दिवसाचं अर्थकारण समजून घ्यायला आपल्याला .या ठिकाणी शेंगदाणे विकणाऱ्यापासून थाळी देणाऱ्या हॉटेलपर्यंत प्रत्येकासाठी काम होतं. बैलाच्या वैरणीपासून ते शेण उचलणाऱ्यांपर्यंत सर्वांच्या श्रमांना इथे स्थान होतं. हे सर्व लोक आपलं काम आनंदाने करत होते.

आपला नंदी जिंकल्याचा आनंदाश्रू आणि हरल्याची हुरहुर अशा दोन्ही भावना मी गाडा मालकांच्या चेहऱ्यावर पाहिल्या. नंदीने भाग घेतला म्हणून नाचणारे मालकही दिसले. युट्युबसाठी काम करणारे अनेक लोक तिथं होते, त्यांचाही रुबाब आणि महत्त्व पाहायला मिळालं. समालोचकांच्या आवाजातली जादू आणि त्यांची बुद्धिमत्ता देखील जाणवली.

निकालासाठी दोन्ही बाजूंना कॅमेरे, ड्रोनचा वापर करण्यात आला होता. तक्रारी लगेच मिटवल्या जात होत्या, फोनवरून मान्यवरांचे मत विचारून निर्णय होत होते. ही पारदर्शकता फारच कौतुकास्पद होती. या क्षेत्रात मान-सन्मान जपण्याची एक वेगळीच शिस्त मला पाहायला मिळाली.

सेमी फायनलमध्ये मुळशीचा बकासुर आणि मुंबईचा मथुर यांच्यातली चुरशीची शर्यत मन प्रफुल्लित करून गेली. मात्र बकासुर हरल्याचं दुःखही वाटलं. अंतिम फेरीसाठी संयोजकांनी ज्या पद्धतीने तक्रारी सोडवल्या आणि निर्णायक सामना घेतला, तो खरंच डोळ्याचं पारणं फेडणारा होता.

महाराष्ट्राची कुस्ती आणि बैलगाडा शर्यत ही एक मोठी परंपरा आहे. ती शेतकऱ्यांनी जपलेली आहे, आणि ती जपण्याचा अधिकार त्यांचा आहे. खेडोपाड्यांत जाऊन पाहिलं, तर खरी आनंदी माणसं ही इथंच सापडतात. शहरांमध्ये फक्त स्वप्नांच्या मागे धावणारे लोक आहेत, पण खेड्यातील माणसं प्रत्यक्षात ते स्वप्नवत जीवन जगतात.
बैलगाडा संघटनेचे अध्यक्ष दिलीप शेवाळे, विनायक शेठ लेंगरे, पैलवान आनंदआप्पा रेठरे आणि संदीपभाई भोपर यांच्याशी संवाद साधण्याची संधी मिळाली. ही सर्व माणसं शर्यतप्रेमी, बैलगाडा प्रेमी आहेत. ते अतिशय आनंदात ही शर्यत पाहत होते.

पेडगावचं मैदान यशस्वी करणारे सुनील मोरे सरकार यांच्याशीही थोडक्यात ओळख झाली. या ठिकाणी संयोजन समितीने माझा सत्कार केला, त्यासाठी मी त्यांचा शतशः आभारी आहे. माझे कुस्तीक्षेत्रातील सहकारी व आत्ता बैलगाडा क्षेत्रात मोठे काम करणारे पै. विलास देशमुख यांची मैदानात भेट झाली नाही म्हणुन दुसर्या दिवशी वाई, पांडेवाडी येथे आमचे मित्र चंद्रशेखर शिंदे यांचे घरी निवांत भेट घेतली व बैलगाडा विषयावर मनमोकळ्या तासभर गप्पा केल्या.

फायनलमध्ये एक नंबर करणाऱ्या साहिल प्रतिष्ठान डोरलीकरांचा ‘हरण्या’ आणि शिरसवाडीचा ‘रायफल’ – या दोघांचं मी मनःपूर्वक अभिनंदन करतो. तसेच संयोजन समितीचंही मनापासून अभिनंदन करतो. बैलावर जीव ओवाळून टाकणारी माणसं,मुक्या जनावराला घरच्या माणसासारख जपणार्या महिला. हेच खर आपल्या महाराष्ट्राच वैभव आहे.

इतकी मोठी, अशक्यप्राय वाटणारी शर्यत तुम्ही काही तासांत यशस्वीपणे पार पाडलीत, याचं माझ्या मनात फार मोठं कौतुक आहे