OneFlora.in

पुण्यातल्या COEP च्या वर ब्रिज वरून गेली दोन वर्ष मी हे झाड observe करत होतो आणि आज त्याच्या नावाची उकल झाली.

Panical inflorescence मध्ये येणारी याची फुलं मला दोन-तीन वेळा दिसली होती पण ही फुलं आणि odd number मध्ये असलेली संयुक्त पान यांची सांगड घालणं काही जमत नव्हतं.

आज या झाडावर फळ लागलेली दिसली आणि दोन वर्षापासून pending असलेलं हे puzzle solve झालं.
तीनच्या संख्येमध्ये एकत्र असलेली फळ आणि त्यातली दोन फळांची झालेली अपूर्ण वाढ यावरून हा रिठ्याचा प्रकार असणार हे लक्षात आलं आणि इंटरनेटवर थोडा अजून सर्च केल्यावर आणि genus आणि species नक्की झाले.
तर हे झाड आहे Sapindus mukorossi, आपल्याकडच्याच रिठ्या चा, एक उत्तर भारतीय "भाऊ"..
... पुण्यातल्या लोकांनी जाता येता कधी वेळ झाला तर नक्की बघू या. संगम ब्रिजवरून flyover चढताना डाव्या बाजूला.

Gmap location: https://maps.app.goo.gl/kHSgArywjkdXUT6e7?g_st=ac

"शमी" च्या शोधात - भाग ४, खैराचे तीन प्रकार
(आधीचे भाग आपल्या OneFlora.in OneFlora.in या पेजवर वाचता येतील)

या लेखन मालेत, बाभळीच्या कुळातील (Mimosaceae) ज्या २५-३० झाडांची आपण ओळख करून घेणार आहोत त्यातली बरीचशी झाडं पावसाळ्याच्या महिन्यात बहरतात. फुलांवरून झाडाची अचूक ओळख करता येते (mostly).

मागच्या भागात सांगितल्याप्रमाणे बाभळीच्या (Acacia) संयुक्त पानांची रचना आपल्या चांगलीच लक्षात आली असेल - अगदी छोट्या छोट्या पर्णिका दुहेरी जोडीने, मुख्य शिरेच्या दोन्ही बाजूस.

आता या पुढच्या प्रकारात पानं जरी बाभळीसारखीच असली तरी काटे मात्र छोटे, त्रिकोणी, वक्राकार, साधारण गुलाबासारखे दिसतात. फुलोरा (inflorescence) विथभर लांब, दाटी वाटीने छोटी छोटी फुलं लगडलेला, मांजराच्या शेपटी सारखा (catkin) असतो.

अशा सर्व रचना, एकाच झाडावर दिसल्या तर ते झाड Mimosaceae वर्गातील Senegalia, म्हणजेच 'खैर' च्या जातीचे आहे असे म्हणता येईल. Acacia आणि Senegalia या दोन जातीतील फरक वरच्या चित्रात स्पष्ट केलेला आहे. आता या खैराचे तीन प्रकार अजून बारकाईने समजून घेऊ.

पहिल्या प्रकारच्या खैराचं खोड हे पिवळट पांढरं, पापुद्र्या सारखे सुटलेले असतं. खोडावर अर्धगोलाकार बुडाचे काटे (persistent spines) अगदी स्पष्ट दिसतात. अनेक वर्ष वाढ होत राहिल्याने त्यांचा असा आकार होत असावा. हा 'पांढरा खैर', शास्त्रीय भाषेत Senegalia polycantha.
याचा फुलायचा काळ पावसाळ्याच्या थोडा आधीचा असतो. पुण्याजवळील पाबेघाट परिसरात आख्खं माळरान, या पांढऱ्या खैराच्या, क्रीम कलरच्या तुर्‍यांनी भरलेलं मी पाहिलं आहे.

बाकी दोन प्रकारत खोड करडं/काळं आणि भेगाळलेलं असतं, पण पानाच्या रचनेत थोडा फरक असतो. मुख्य शिरेच्या दोन्ही बाजूस, पर्णिकांच्या रांगा (pinna) साधारण १५ पेक्षा जास्त आणि जवळ-जवळ आढळल्यास, ते झाड म्हणजे, "कात-चुन्या" संदर्भात ओळखला जाणारा काताचा खैर, Senegalia catachu. पर्णिकांच्या रांगा (pinna) ६ पेक्षा कमी आणि सुटसुटीत आढळल्यास, ते झाड Senegalia ferruginea.

पानांची रचना पांढरा खैर आणि काताचा खैर यात जवळपास सारखीच असते. पण बरकाईनी पाहिलं की एक महत्वाचा फरक दिसतो. पांढरा खैर ला मुख्य शिरेच्या खाली छोटे काटे असतात. काताच्या खैर ला मुख्य शिरेच्या वर, सुरुवातीला आणि टोकाला पर्णरंध्र (lenticells) असतात. OneFlora.in वेबसाईटवर ही सर्व निरीक्षण फोटोमध्ये अगदी स्पष्टपणे दिसतील.

https://oneflora.in/search_flora?search_word=Nilotica+%7C+farnesiana+%7C+leucophloea+%7C+catechu+%7C+polyacantha+%7C+ferruginea

आपल्या प्रतिक्रिया कळवा आणि लेख आवडल्यास आपल्या ग्रुप मध्ये शेअर करा म्हणजे जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत ही माहिती पोहोचू शकेल.

क्रमशः
--------------
आधीच्या भागांची लिंक
भाग १:
https://www.facebook.com/share/p/15vmgxVbxU/

भाग २: "देव"बाभूळ, हिवर, बाभूळ
https://www.facebook.com/share/p/15rBEp8RLs/

भाग ३: अजून तीन प्रकारच्या बाभळी
https://www.facebook.com/share/p/18X6haLo9u/

--------------
पुढच्या भागांची लिंक

भाग ४: खैराचे तीन प्रकार
https://www.facebook.com/share/p/1AFD27P6ab/

भाग ५: शिकेकाई, शेंबरटी, चिल्हार
https://www.facebook.com/share/p/1AppvvBNji/

झाडाचं नाव ओळखायचं तरी कसं? स्वतःहून....

सध्या या गणपतीच्या दिवसात अख्खं हैदराबाद शहर सप्तपर्णीच्या सुगंधाने भरून गेलं आहे. आजच सकाळी इथल्या 'इंदिरा पार्क' मध्ये फेरफटका मारताना दुरून एका झाडावर गुच्छात लगडलेल्या, लांबुळक्या-बारीक सप्तपर्णी सारख्या शेंगा दिसल्या. सप्तपर्णीला इतक्यात शेंगा कशा काय लागल्या? अशा विचारात असतानाच, त्या झाडाचं पांढरं खोड दिसलं.

थोडं नीट बघितल्यावर उंचावर छोटी फुलं दिसली. अनोळखी झाडावर जेव्हा फुलं दिसतात, तेव्हा जाम आनंद होतो... कारण आता त्या झाडाचं नाव शोधण्याचा महत्त्वाचा clue मिळालेला असतो.

पानं आणि फुलं खूप उंचावर होती. त्यामुळे नीट फोटो काढता आले नाहीत. पानं सप्तपर्णी सारखी नक्कीच नव्हती त्यावरून हे झाड सप्तपर्णीच नाही याची खात्री झाली.
झाडाखाली अगदी छोटी, पाच पाकळ्यांची पांढरी फुलं पडलेली दिसली. ती फुलं याच झाडाची आहेत याची खात्री करून त्यांचे फोटो घेतले.

वाळून खाली पडलेली पानं चांगली रुंद आणि लांब, plumeria (firangipani) सारखी होती. फुलं सुद्धा plumeria च्या फुलांसारखी पण अगदी छोटी. झाडावरची पानं नीट दिसत नसली तरी ती simple leaves आहेत हे कळत होतं.

"गुगल लेन्सला झाड ओळखता येत नाहीत" या माझ्या मताची खात्री करून घेण्यासाठी गुगल लेन्सला विचारून बघितलं. अर्थातच योग्य उत्तर मिळालं नाही आणि मग मी माझा नेहमीचा, "झाडाचं नाव शोधण्याचा" उद्योग सुरू केला.. तो कसा? तर असा...

सप्तपर्णी सारख्या शेंगा आणि plumeria सारखी पानं व फुलं या माहितीवर हे नवीन झाडं त्याच बोटॅनिकल फॅमिलीच, म्हणजे Apocynaceae फॅमिलीच असावं असा अंदाज करून, Flowers of India च्या वेबसाईटवर, टेक्स्ट सर्च मध्ये "Apocynaceae" सर्च केलं.
Apocynaceae ची तब्बल २१४ झाडं मिळाली. अजून फिल्टर करण्यासाठी "Apocynaceae white" असा सर्च करून बघितला तर १०४ झाडं आली. "Apocynacea tree" असा सर्च केल्यावर मात्र तीन पानांमध्ये ४५ झाड मिळाली. पहिल्याच पानावर "Alstonia microphylla, मोठी सातवीण" या नावाखाली, मी बघितलेल्या फुलांसारखा फोटो दिसला. इतर झाडांचे फोटो मॅच झाले नाहीत.

Flowers of India च्या वेबसाईटवर खूप कमी फोटो असतात. या मोठ्या सातवीणीचा तर एकच फोटो होता. अजुन शोध घेण्यासाठी आता eflora india च्या वेबसाईटवर Alstonia microphylla असा सर्च केला, आणि बिंगो...
तसंच पांढऱ्या रंगाचं खोड, तशीच नाजूक छोटी पांढरी फुलं, plumeria सारखी पानं आणि सातविणीसारख्या शेंगा सगळे clues एकदम perfect match झाले. "मोठी सातवीण" (Alstonia microphylla) हे नाव आता कन्फर्म झालं.

अजून माहिती शोधल्यावर ज्या गोष्टी प्रत्यक्ष झाडावर नीट दिसल्या नव्हत्या त्याही लक्षात आल्या. सप्तपर्णी मध्ये साधारण पाच ते सात पानं, फांदी भोवती गोलाकार arrangement मध्ये असतात. तर या मोठ्या सप्तपर्णीत फक्त "तीन" च पानं गोलाकार रचनेत आढळतात.
या सप्तपर्णीला "मोठी' का म्हणत असावेत असा प्रश्न पडला. आपल्या नेहमीच्या सप्तपर्णीची प्रचंड उंच झाडं मी बऱ्याच ठिकाणी बघितली आहेत त्यामुळे "मोठी" हे विशेषण उंचीसाठी नसावं. आपल्या नेहमीच्या सप्तपर्णीपेक्षा हीची पानं नक्कीच मोठी - लांब आणि रुंद - होती. त्यामुळे "मोठी" हे विशेषण पानांसाठी असावं हा अंदाज जास्त लॉजिकल वाटला.

एखाद्या झाडाचं नाव शोधण्यासाठी काय उद्योग करावा लागतो याची काहीशी कल्पना आपल्याला आली असेल.
ही पद्धत अर्थातच क्लिष्ट आहे आणि यासाठी भरपूर सराव आणि patience आवश्यक आहे. झाडाचं नाव स्वतः शोधायचं असेल तर कष्ट आणि वेळ लागणारच. तुम्हीही प्रयत्न करून बघा, नक्की जमेल...

eflora india आणि flowers of India या दोन वेबसाईटचा, मी कायम ऋणी राहीन. या वेबसाईट जर नसत्या तर मला नाही वाटत की मला कधी झाडं ओळखता आली असती....
या दोन्ही वेबसाईट मध्ये अर्थातच खूप त्रुटी आहेत. माहिती खूप चांगली असली तरी दोन्ही वेबसाईट्स टेक्नॉलॉजी च्या बाबतीत खूपच आऊट डेटेड आणि सर्वसामान्यांना वापरण्यासाठी थोड्या अवघड आहेत.

लेटेस्ट टेक्नॉलॉजी चा उपयोग करून सर्वसामान्यांना मोबाईलवर आजूबाजूची झाडं-फुलं सहज ओळखता यावी हा उद्देशाने OneFlora.in ही वेबसाईट आपण बनवली आहे. OneFlora.in वर माहितीची कमतरता आहे आणि ती भरून काढण्यासाठीचे प्रयत्न कायम चालू राहतील. धन्यवाद.