Athens Psychotherapy

Το σύνδρομο του Προκρούστη

Δεν έχω βρει έως τώρα αν όντως υπάρχει καταγεγραμμένο στη βιβλιογραφία ένα σύνδρομο με αυτό το όνομα. Ως εκ τούτου, ο όρος μπορεί να είναι αδόκιμος. Τον χρησιμοποιώ ωστόσο, για να προσελκύσω την προσοχή του αναγνώστη, ελπίζοντας να προκύψουν γόνιμοι προβληματισμοί.

Στην ελληνική μυθολογία, ο Προκρούστης ήταν ληστής της Αθήνας. Το λημέρι του ήταν στην Ιερά οδό στην περιοχή της Ελευσίνας (εκεί που βρίσκεται σήμερα το Δαφνί). Σαν τους περισσότερους ληστές, είχε και διάφορα ψευδώνυμα, όπως Δαμάστης ή Πολυπήμονας (αυτός δηλαδή που προξενεί βάσανα). Προσφερόταν να παράσχει φιλοξενία στους περαστικούς, αλλά υποχρέωνε τον κάθε διαβάτη να ξαπλώσει πρώτα σε ένα σιδερένιο κρεβάτι, γνωστό ως Προκρούστεια κλίνη. Τους ψηλούς τους έβαζε σε ένα μικρό κρεβάτι, ενώ τους κοντούς σε ένα μακρύ. Από τους μεν ψηλούς έκοβε το εξέχον άκρο, ενώ τους κοντούς τους υπέβαλλε στην εξής δοκιμασία: τους έδενε με λουριά και τους τέντωνε μέχρι να φτάσουν το απαιτούμενο μήκος. Και στις δύο περιπτώσεις, αφού ολοκλήρωνε τα βασανιστήριά του, τους σκότωνε και καρπούταν τα τιμαλφή τους.
Ο Προκρούστης συνέχιζε την αιματηρή δράση του μέχρι που τον συνάντησε ο Θησέας στο δρόμο του από την Τροιζήνα για την Αθήνα. Όντας πολύ δυνατός, ο ήρως Θησέας κατάφερε να εξουδετερώσει τον Προκρούστη και να τον τοποθετήσει στο ίδιο του το κρεβάτι. Επειδή αποδείχθηκε μεγαλύτερος, ο Θησέας του έκοψε το κεφάλι και τα πόδια, που περίσσευαν.

Καθώς ανακαλώ αυτό το μύθο στη μνήμη μου, προκύπτουν μέσα μου δύο βασικοί άξονες προβληματισμού / αποσυμβολισμού του:
Α) Η (μη) ανοχή στη διαφορετικότητα και
Β) Η επιβεβλημένη ισότητα

Το πρώτο χαρακτηριστικό το συναντάμε συνεχώς. Και δεν αναφέρομε τόσο στα πιο ακραία φαινόμενα, όπως για παράδειγμα ο ρατσισμός. Αναφέρομαι κυρίως στα απλά καθημερινά περιστατικά μισαλλοδοξίας που βιώνουμε με γνωστούς και αγνώστους. Ας πάρουμε για παράδειγμα τα θέματα της πολιτικής ή της θρησκείας. Αν η συζήτηση φτάσει σε αυτά, τότε η ατμόσφαιρα ηλεκτρίζεται αυτόματα όταν κάποιος διαπιστώσει ότι ο συνομιλητής του πρεσβεύει μια θέση αντίθετη από τη δική του. Αν μάλιστα οι απόψεις του απέχουν αρκετά από τις δικές μας, τότε μας είναι συχνά πολύ εύκολο να τον απορρίψουμε χωρίς δεύτερη σκέψη…

Οι άνθρωποι έχουν επίσης μια κρυφή προσδοκία, να ανταποκρίνονται και να δρουν οι άλλοι γύρω τους με τον τρόπο που θα το έκαναν και οι ίδιοι. Δυσκολεύονται να αποδεχτούν ότι κάτι που είναι προφανές και σημαντικό για τους ίδιους, ενδέχεται να είναι τελείως ασήμαντο ή και απορριπταίο για κάποιον άλλον. Συχνά δεν μπορούν να ανεχτούν για παράδειγμα, ούτε καν τη διαφορετικότητα στην ενδυμασία. Πόσο μάλλον όταν αρχίσουμε να πραγματευόμαστε θέμα ιδεολογίας και ηθικής! Εκεί οι συγκρούσεις είναι σφοδρές και καθημερινές...

Πίσω από το δεύτερο συμβολισμό τώρα, αυτόν της επιβεβλημένης ισότητας δηλαδή, κρύβεται νομίζω, το βιομηχανικό μοντέλο, όπου όλα φτιάχνονται πανομοιότυπα. Το Προκρούστιο μαρτύριο θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι το πρότυπο και η ρίζα της μεταγενέστερης παγκοσμιοποίησης. Η εξίσωση των ανθρώπων, το επιβεβλημένο στερεότυπο σχήμα. Στη δική του σύλληψη, ίσως δίχως να τη γνωρίζουν, στηρίχτηκαν τα εφιαλτικά έργα των Όργουελ και Χάξλεϊ. Το υποκειμενικό μέγεθος του κρεβατιού που χρησιμοποιούσε ο Προκρούστης, συμβολίζει την αυθαιρεσία του κάθε δυνάστη ή τυράννου, ενώ το τέντωμα η το πετσόκομμα, για να επιτευχθεί το ίδιο καλούπι, υπονοεί τον θάνατο κάθε διαφορετικότητας και πρωτοτυπίας.

Το πρότυπο της επιβεβλημένης ισότητας χτίζεται πιστεύω από πολύ νωρίς μέσα από το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Πάρτε σαν ένα ελάχιστο παράδειγμα το γεγονός ότι οι μαθητές κατατάσσονται στις διάφορες τάξεις με αποκλειστικό κριτήριο την ημερομηνία γέννησής τους. Λες και είναι πανομοιότυπα εξαρτήματα που βγήκαν από την ίδια μηχανή παραγωγής και δεν τους διαφοροποιεί παρά μόνον η ημερομηνία! Δεν λαμβάνουμε υπόψιν μας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε παιδιού ούτε τις πιθανές διαφορές στην πορεία ανάπτυξης και ωρίμανσής του. Με αντίστοιχο τρόπο, καθ’ όλη τη διάρκεια της εκπαίδευσής τους, ελάχιστη προσοχή δίδεται στις διαφορές ανάμεσα στους μαθητές. Όλοι αντιμετωπίζεται σα να πρόκειται για πανομοιότυπους ανθρώπους, με ίδιες ανάγκες και ίδιες δυνατότητες! Έτσι όμως, συχνά χάνονται, η πρωτοτυπία, η αποκλίνουσα δημιουργικότητα και η ομορφιά της διαφορετικότητας!

Ο Προκρούστης έρχεται μέσα από τη σοφία των μύθων να μας διδάξει ένα πολύ σημαντικό μάθημα. Αν δεν το μάθουμε, είναι σα να συνεχίζουμε εμείς οι ίδιοι το αιμοσταγές έργο του...

Νίκος Σπανός

http://www.designanddesign.com/index-pic-37225.html

Πολλά μπράβο στο φίλο Δημήτρη για την άψογη δουλειά του στο σχεδιασμό του σήματός μου! Η διεθνής διάκρισή του τα λέει όλα...

DESIGN AND DESIGN | International Design Awards by Marc Praquin At the end of each year, awarded designs are published for free in the book of the year Deadline for volume NINE is september 30th 2016. graphic, product or packaging designs are accepted.