Education for Development

◉ვინაა მასწავლებელი, პროფესიონალი სუბიექტი თუ შესამოწმებელი ობიექტი?

წლების განმავლობაში საქართველოში მასწავლებლის პროფესია თანდათან გადაიქცა არა ცოდნის, ავტორიტეტისა და თავისუფლების სივრცედ, არამედ სტატუსების, ქულებისა და ბიუროკრატიული მოთხოვნების სისტემად. მასწავლებლის შეფასება ნაკლებადაა მხარდამჭერი, მეტად დამამცირებელია.
როდესაც სისტემა მუდმივად ამოწმებს, ახარისხებს და აკონტროლებს მასწავლებელს, პროფესია კარგავს ღირსებასა და ინტელექტუალურ მიმზიდველობას.
ძლიერი განათლების სისტემები შენდება ნდობით, პროფესიული ავტონომიითა და მაღალი სოციალური სტატუსით. ასე თუ კიდევ გაგრძელდა, მასწავლებლები სანთლით საძებარი გახდება. ქვემოთ ცოტა უფრო ვრცლად, იმ ეკლექტური, მცდარი და დამაზიანებელი პოლიტიკის შესახებ, რომელიც ათწლეულებია უწყვეტად და დიდი შემართებით მიმდინარეობს საქართველოში.

მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების სქემა წლების განმავლობაში არაერთხელ შეიცვალა, თუმცა ცვლილებების მიუხედავად, სისტემის ძირითადი პრობლემა უცვლელი დარჩა: სახელმწიფომ ვერ შეძლო მკაფიოდ განესაზღვრა, რას ემსახურებოდა მასწავლებლის შეფასება: პროფესიული მინიმალური სტანდარტის დადგენას თუ მასწავლებელთა ერთმანეთთან შედარებით რანჟირებას.
საწყის ეტაპზე მასწავლებელთა კატეგორიები განისაზღვრა გამოცდაზე მიღებული ქულების მიხედვით. თუმცა ეს გამოცდა თავისი ბუნებით სასერტიფიკატო იყო და არა სასელექციო. ამ ორ მოდელს შორის ფუნდამენტური განსხვავებაა: სასერტიფიკატო გამოცდა ადგენს, ფლობს თუ არა ადამიანი პროფესიისთვის აუცილებელ მინიმალურ კომპეტენციას, ხოლო სასელექციო სისტემა ადამიანებს ერთმანეთთან შედარებით ანაწილებს. თუ ბარიერი 70 ქულაა, მაშინ 88 და 97 ქულის მქონე მასწავლებლები ორივე აკმაყოფილებენ პროფესიულ სტანდარტს. განსხვავება შეიძლება ასახავდეს ცოდნის მოცულობის ნიუანსებს, მაგრამ არა არსებით სხვაობას პროფესიულ ვარგისიანობაში. სახელმწიფომ კი ეს განსხვავება აქცია ფინანსური დიფერენციაციის მთავარ საფუძვლად, რაც პროფესიული შეფასების ლოგიკას ეწინააღმდეგებოდა.

შედეგად, სისტემა ორიენტირებული გახდა არა მასწავლებლის პროფესიული მხარდაჭერისა და განვითარებისკენ, არამედ ადმინისტრაციული კონტროლისა და ხელფასების ბიუროკრატიული განაწილებისკენ. ხელფასებს შორის მნიშვნელოვანი სხვაობა ხშირად ვერ ასახავდა სწავლების რეალურ ხარისხს, მოსწავლის შედეგებს ან მასწავლებლის გავლენას სასკოლო კულტურაზე. ამან კი ბუნებრივად წარმოშვა განცდა, რომ სახელმწიფო უფრო „შემოსავლების განმკარგავ ინსტიტუტად“ იქცა, ვიდრე პროფესიული განვითარების მხარდამჭერ სისტემად.

შემდგომ ეტაპზე სქემა კიდევ უფრო გართულდა: შეიქმნა სტატუსების მრავალსაფეხურიანი მოდელი: პრაქტიკოსი, უფროსი, წამყვანი და მენტორი მასწავლებელი. თეორიულად, ეს უნდა ყოფილიყო პროფესიული ზრდის გზა, მაგრამ პრაქტიკაში პროცესი მეტწილად ბიუროკრატიულ მექანიზმად გადაიქცა. მასწავლებლების მნიშვნელოვანი დრო და ენერგია იხარჯებოდა დოკუმენტაციის, ვიდეოგაკვეთილების, ფორმალური აქტივობებისა და ადმინისტრაციული მოთხოვნების შესრულებაზე. პარალელურად, შეიქმნა ზედამხედველობითი და შემფასებელი სტრუქტურების ფართო ქსელი, რომელიც სისტემის ცენტრალიზებულ მართვას უფრო ემსახურებოდა, ვიდრე სკოლის გაძლიერებას.
პრობლემა მხოლოდ ფინანსური ან ადმინისტრაციული არ იყო. ყველაზე მძიმე შედეგი პროფესიის შინაარსობრივი დევალვაცია გახდა. მასწავლებლის საქმიანობა თანდათან გადაიქცა სტატუსებისა და დანამატების დაგროვების პროცესად, მაშინ როდესაც განათლების სისტემის მთავარი ამოცანა უნდა ყოფილიყო ორი რამ:
1.სკოლაში კვალიფიციური კადრების მოზიდვა;
2.კვალიფიციური კადრების შენარჩუნება.

დღეს კი ამ ორ მიზანთან დაკავშირებით სერიოზული კითხვები არსებობს.
პირველი: სისტემას რეალურად არ აქვს ზუსტი პასუხი კითხვაზე, რამდენი კვალიფიციური მასწავლებელი ჰყავს ქვეყანას. სხვადასხვა პერიოდში ბარიერების ცვლილებამ და პოლიტიკურმა გადაწყვეტილებებმა თავად შეფასების სისტემის სანდოობა შეასუსტა. თუ საგნობრივი და პროფესიული კომპეტენცია რეალური კრიტერიუმია, მაშინ მისი შეფასება უნდა იყოს თანმიმდევრული, მკაფიო და პოლიტიკური კონიუნქტურისგან დამოუკიდებელი.

მეორე: ხელფასების დიფერენციაციამ შექმნა არაჯანსაღი პრაქტიკა, როდესაც მაღალი სტატუსის მქონე მასწავლებლები რამდენიმე სკოლაში ერთდროულად მუშაობდნენ მხოლოდ შემოსავლის გასაზრდელად. ასეთ პირობებში რთულია საუბარი ხარისხიან სასწავლო პროცესზე, პროფესიულ თვითგანვითარებაზე ან მასწავლებლის ემოციურ მდგრადობაზე.

მესამე და ყველაზე მნიშვნელოვანი: სისტემა ვერ გახდა ახალგაზრდებისთვის მიმზიდველი პროფესიული სივრცე. განათლების პოლიტიკის მთავარი ინდიკატორი უნდა იყოს არა მხოლოდ მოქმედი მასწავლებლების სტატუსები, არამედ ისიც, თუ რამდენად სურთ საუკეთესო კურსდამთავრებულებს სკოლაში მუშაობა. როდესაც აკადემიურად წარმატებული, ნიჭიერი ახალგაზრდები მასწავლებლობას არ ირჩევენ, ეს ნიშნავს, რომ პრობლემა მხოლოდ ანაზღაურებაში არ არის, პრობლემა პროფესიის პრესტიჟში, ავტონომიაში, სამუშაო გარემოსა და სახელმწიფოს დამოკიდებულებაშია.

თანამედროვე განათლების კვლევები ცხადად აჩვენებს, რომ ძლიერი საგანმანათლებლო სისტემები შენდება არა გადაჭარბებული ბიუროკრატიული კონტროლით, არამედ მასწავლებლის პროფესიული ნდობით, აკადემიური თავისუფლებითა და მაღალი სოციალური სტატუსით. ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა ფინეთი ან ესტონეთი, მასწავლებლის პროფესია კონკურენტულია არა იმიტომ, რომ სისტემა მუდმივად ამოწმებს და რანჟირებს მასწავლებლებს, არამედ იმიტომ, რომ სკოლაში მუშაობა აღიქმება მაღალი ინტელექტუალური და საზოგადოებრივი მნიშვნელობის საქმიანობად.

ამიტომ, მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების სისტემის მთავარი კითხვა უნდა იყოს არა ის, როგორ დავახარისხოთ მასწავლებლები, არამედ როგორ შევქმნათ ისეთი გარემო, სადაც ძლიერი ადამიანები თავად მოისურვებენ სკოლაში მუშაობას, პროფესიულ ზრდას და სისტემაში დარჩენას.

პ.ს. არ მაქვს ილუზია, რომ უახლოეს მომავალში რაიმე შეიცვლება. იმ ადამიანებისთვის ვწერ, ვინც შეძლებს ამ ჭაობში ჩაძირული სისტემის ცვლილებას, შეიძლება მისთვის იყოს საინტერესო. ის ახლა ალბათ 20-22 წლის ახალგაზრდაა.
ეს ფოტო ხელოვნური ინტელექტის შექმნილია, ფიროსმანის ყაიდაზე. ტექსტი ჩემია.

ქართული სკოლა და დემოკრატია, ანუ სოციალისტური და კომუნისტური იდეები
1905 წლის ნააზრევი

სასკოლო დემოკრატიაზე წინა საუკუნის დასაწყისშიც ფიქრობდნენ. გთავაზობთ 1905 წლის 25 აპრილს გამოცემულ პეტრე სურგულაძის წიგნს/პამფლეტს (პირველ კომენტარში), ,,დაწყებითი განათლება“. ვფიქრობ საინტერესო უნდა იყოს, როგორ ხედავდნენ მაშინსოციალ-დემოკრატები განათლების განთავისუფლების საქმეს.
გავიხსენოთ, რა ხდებოდა იმ დროს. 1905 წლის იანვარის ,,სისხლიან კვირას“ მოჰყვა გაფიცვები და აჯანყებები მთელ იმპერიაში, ხოლო ოქტომბერში, ნიკოლოზ II გამოსცა ,,ოქტომბრის მანიფესტი“ სამოქალაქო თავისუფლებებისა და სათათბიროს შესახებ.
ამიტომ გასაკვირი არაა, არც პამფლეტის შინაარსი და პათოსი, არც იმდროინდელი ქართველების მემარცხენე იდეებით გატაცება.
სურგულაძე თვლის, რომ საქართველო (როგორც რუსეთის იმპერიის ნაწილი) ჩამორჩენილია და მას სჭირდება დემოკრატიული, საერო, საყოველთაო, სავალდებულო და უსასყიდლო დაწყებითი განათლება, სადაც ბიჭები და გოგოები ერთად ისწავლიან, გაუქმდება წოდებრივი და ქონებრივი უთანასწორობა, ხოლო ეკლესია გამოიყოფა სკოლიდან. იგი უპირისპირდება ფეოდალურ-კონსერვატიულ ძალებს, რომლებიც აფერხებენ ხალხის განათლებას (მაგ., „განა მეღორისთვის წერა-კითხვა საჭირო არისო?“).
თუ განათლებას გაბატონებული კლასი თავისი ბატონობის შესანარჩუნებლად იყენებს, მაშინ სკოლა უნდა განთავისუფლდეს.
,,სკოლას ეძლევა პოლიტიკური მნიშვნელობა. ის მოკლებულია თავისუფალ განვითარებას,საჭიროებს ემანსიპაციას. ვინ უნდა მოახდინოს ეს ემანსიპაცია? რასაკვირველია, იმ კლასმა, რომელიც საზოგადოდ ებრძვის ყოველ გვარ დაჩაგვრას და საერო თანასწორობის დამყარების განხორციელებას ემსახურება, ეს დემოკრატიის საქმეა“.
ავტორიც დემოკრატიისა და განთავისუფლების მომხრეა. ის წერს, რომ საზოგადოების ხელში უნდა გადავიდეს აღზრდის საქმე და მასთან ერთად დამკვიდრდეს ,,კომუნიზმი აღზრდის საქმეში“ (გვ. 30). მკვეთრად უპირისპირდება ეკლესიას და რელიგიურ სწავლებას სკოლაში. მისი პრინციპია: „ეკლესია გამოაშოროს სახელმწიფოს გამგეობას, გახადოს კერძო სინდისის საქმედ, ხოლო სკოლაში დაამყაროს საერო პრინციპი“ (გვ. 44).
ასევე მოითხოვს ბავშვთა შრომის აკრძალვას, ღარიბი მოსწავლეებისთვის ტანსაცმლის, სასწავლო ნივთებისა და უფასო სადილის მიწოდებას, ასევე სქესთა თანასწორობასა და ერთად სწავლას.

მიუხედავად ამ პუბლიკაციის მემარცხენე ბუნებისა, სურგულაძეს არ ივიწყებს დაწყებითი განათლების ეროვნულ საფუძველს და სწავლების პრინციპებს, კერძოდ მშობლიური ენიაზე სწავლის მნიშვნელობას, განათლება ეროვნული იდენტობის შენარჩუნების საშუალებად მიაჩნია. წერს: ,,ჩვენ ამით ის არ გვინდა ვთქვათ, თითქო სკოლა უნდა ავითარებდეს ეროვნულ. ეგოიზმს, შოვინიზმს , სთესავდეს ერთა მორის სიძულვილს და მტრობას. სრულიადაც არა. ჩვენ ამით აღვიარებთ მირთალ პედაგოგიურ პრინციპს. შეუძლებელია გონიერი სწავლება, გონიერი აღზრდა თუ მას საფუძვლად არ უდევს სამშობლო ენა და სამშობლო კულტურა. სწავლებისძირითადი პრინციპია თან-და-თანი გადასვლა ნაცნობიდან უცნობზე, ახლოდან შორეულზე”.

სოციალ-დემოკრატი სურგულაძე 1906 წლიდან სოციალისტ-ფედერალისტია. პოლიტიკური საქმიანობის გამო ბევრჯერ დაპატიმრებული, გაძევებული კავკასიიდან. 1921 წელს დატოვა საქართველო და სტამბოლში დევნილობაში გარდაიცვალა.

#განათლების ისტორია
ბმული პირველ კომენტარში.
პ.ს. დაწყებით განათლებაში სურგულაძე გულისხმობს საყოველთაო უფასო განათლებას და არა დღევანდელი გაგებით დაწყებით განათლებას.