Netbhet

संदीपने नोकरी सोडण्याचा निर्णय ज्या दिवशी घेतला, त्या दिवशी ऑफिसमध्ये सगळं नेहमीसारखंच होतं.
सकाळी नऊ वाजून पन्नास मिनिटांनी तो कार्ड स्वाइप करून आत आला. लॅपटॉप सुरू केला. दोन मीटिंग्स केल्या. चार ईमेल्सना उत्तरं दिली. दुपारी कॅन्टीनमध्ये बेचव जेवण केलं. संध्याकाळी बॉसने आणखी एक रिपोर्ट मागितला.
रात्री साडेनऊला तो ऑफिसमधून निघाला.
काही वेगळं घडलं नव्हतं.
आणि कदाचित तीच खरी अडचण होती.
संदीपची नोकरी एखाद्या नरकासारखी नव्हती. पगार वेळेवर मिळत होता. कंपनी प्रसिद्ध होती. ऑफिस वातानुकूलित होतं. सहकारी ठीक होते. बॉस त्रासदायक होता, पण असह्य नव्हता.....एकूण संदीपची नोकरी "ठीक" होती.

मग नोकरी सोडायची तरी कशासाठी?
हा प्रश्न त्याला गेली चार वर्षं पडत होता.
दर सोमवारी तो स्वतःला सांगायचा, “आता काहीतरी बदललं पाहिजे.”
दर शुक्रवारी तो विचार करायचा, “अजून काही महिने बघू.”
आणि अशा प्रकारे चार वर्षं निघून गेली.

आपल्या आयुष्यातील अनेक मोठ्या समस्या अशाच दिसतात.
त्या आपल्याला मारत नाहीत.
त्या फक्त हळूहळू थकवत राहतात.
जर नोकरी अत्यंत वाईट असेल, दररोज अपमान होत असेल, पगार मिळत नसेल किंवा आरोग्यावर गंभीर परिणाम होत असेल, तर आपण बाहेर पडण्याचा मार्ग शोधतो. परिस्थिती असह्य झाली की निर्णय स्पष्ट होतो.
पण नोकरी फक्त कंटाळवाणी असेल तर?
तुमच्या क्षमतेचा उपयोग होत नसेल, सकाळी उठताना उत्साह वाटत नसेल, वर्षानुवर्षे काही नवीन शिकत नसाल… पण पगार ठीकठाक असेल, तर?
आपण तिथेच राहतो.
कारण वेदना आहेत, पण पुरेशा नाहीत.

हीच गोष्ट नात्यांमध्ये दिसते.
एखादं नातं हिंसक किंवा अत्यंत विषारी असेल, तर माणूस मदत मागतो. बाहेर पडण्याचा विचार करतो. मित्र-नातेवाईकही हस्तक्षेप करतात.
पण दोन माणसांमध्ये सतत शांतता असेल तर?
भांडणं नाहीत, पण संवादही नाही. अपमान नाही, पण जवळीकही नाही. घर चालू आहे, जबाबदाऱ्या पूर्ण होत आहेत, फोटोमध्ये सगळे हसत आहेत.
बाहेरून समस्या दिसत नाही.
आतून मात्र आयुष्य हळूहळू रिकामं होत असतं.

आपण अनेकदा मोठ्या संकटापासून स्वतःला वाचवत असतो.
पण मध्यम दर्जाच्या आयुष्याला सरावतो.
आणि हा सराव धोकादायक असतो.
कारण मोठं संकट आपल्याला जागं करतं. छोटा त्रास मात्र गाफील ठेवतो.

संदीपच्या आयुष्यातील निर्णायक क्षण एखाद्या मोठ्या अपमानानंतर आला नाही. तो एका साध्या रविवारी आला.
त्याची आठ वर्षांची मुलगी शाळेच्या प्रोजेक्टसाठी त्याची मुलाखत घेत होती.
“बाबा, तुम्ही मोठे झाल्यावर काय बनायचं ठरवलं होतं?”
संदीप हसला.
“मला स्वतःचा व्यवसाय करायचा होता.”
मुलीने पुढचा प्रश्न विचारला.
“मग केला का?”
तो काही क्षण गप्प राहिला.
“नाही.”
“का?”
या प्रश्नाचं उत्तर त्याच्याकडे नव्हतं.
पैसे कमी नव्हते. जबाबदाऱ्या होत्या, पण अशक्य नव्हत्या. त्याने अनेक वर्षं कल्पना लिहून ठेवल्या होत्या. काही ऑनलाइन कोर्स खरेदी केले होते. व्यवसाय सुरू करण्यासाठी डोमेनसुद्धा घेतलं होतं.
पण त्याने काहीच सुरू केलं नव्हतं.
का?
कारण त्याची नोकरी पुरेशी वाईट नव्हती.
त्याला ती आवडत नव्हती; पण तिचा तिरस्कारही वाटत नव्हता.
ती नोकरी त्याला समाधान देत नव्हती; पण सुरक्षितता देत होती.
आणि सुरक्षिततेच्या बदल्यात त्याने स्वतःची अनेक वर्षं दिली होती.

आपण निर्णय घेताना एक विचित्र माप वापरतो.
“हे सहन करण्यासारखं आहे का?”
पण योग्य प्रश्न कदाचित वेगळा आहे.
“हे जगण्यासारखं आहे का?”
सहन करता येणं आणि समाधान देणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

आपण खराब जेवण खाऊ शकतो. चुकीच्या लोकांसोबत वेळ घालवू शकतो. न आवडणाऱ्या शहरात राहू शकतो. शरीराकडे दुर्लक्ष करू शकतो. रोज दोन तास सोशल मीडियावर घालवू शकतो.
यापैकी कोणतीही गोष्ट एका दिवसात आयुष्य उद्ध्वस्त करत नाही.
म्हणून आपण तिला गंभीर मानत नाही.
पण वर्षभरातील प्रत्येक दिवस दोन तास मोबाईलवर गेला, तर जवळपास तीस दिवस जातात. पूर्ण महिना.
जवळपास न आवडणाऱ्या कामात आठ-दहा वर्षं गेली, तर नुकसान पगारात दिसत नाही. ते तुमच्या आत्मविश्वासात, कौशल्यात आणि न घेतलेल्या संधींमध्ये दिसतं.

छोट्या समस्या आवाज करत नाहीत.
त्या शांतपणे चक्रवाढ व्याज आकारतात.

कदाचित आपल्या आयुष्यातील सर्वांत धोकादायक वाक्य हेच आहे—
“ठीक आहे.”
आरोग्य ठीक आहे.
नोकरी ठीक आहे.
नातं ठीक आहे.
व्यवसाय ठीक आहे.
आपण ठीक आहोत.
पण “ठीक” असणं अनेकदा अस्वस्थ सत्य झाकतं.

तुम्हाला शेवटचं खरोखर उत्साही कधी वाटलं होतं?
तुम्ही शेवटचं नवीन काही शिकण्याचा धोका कधी घेतला?
तुमच्या दिवसातील किती गोष्टी तुम्ही निवडल्या आहेत आणि किती गोष्टी फक्त सवयीने चालू आहेत?
हे प्रश्न अस्वस्थ करतात.
कारण त्यांची उत्तरं एखाद्या मोठ्या संकटाकडे बोट दाखवत नाहीत. ती छोट्या तडजोडींकडे बोट दाखवतात.
आणि तडजोडींना दोष देणं कठीण असतं.
त्या व्यवहार्य वाटतात.

संदीपने दुसऱ्या दिवशी राजीनामा दिला नाही.
तो चित्रपटातील नायक नव्हता. त्याच्यावर गृहकर्ज होतं. मुलीची शाळा होती. घरखर्च होता.
पण पहिल्यांदा त्याने निर्णय पुढे ढकलला नाही.
त्याने स्वतःला सहा महिन्यांची मुदत दिली. खर्च कमी केले. बचत वाढवली. रोज सकाळी एक तास आपल्या व्यवसायाच्या कल्पनेवर काम सुरू केलं. शनिवारची संध्याकाळ सोशल मीडियाऐवजी ग्राहकांशी बोलण्यात घालवली.
सहा महिन्यांनी त्याने नोकरी सोडली.
त्याचा व्यवसाय लगेच यशस्वी झाला नाही.
पहिले काही महिने कठीण गेले. काही निर्णय चुकले. उत्पन्न अनिश्चित होतं.
पण बर्‍याच वर्षांनंतर त्याला एक गोष्ट जाणवली.
तो थकलेला होता, पण मनातून रिकामा नव्हता.
हे दोन थकवे वेगळे असतात.
एक थकवा आपल्याला झोपल्यानंतर बरा करतो.
दुसरा थकवा सुट्टी घेतल्यानंतरही जात नाही.

प्रत्येकाने नोकरी सोडावी, नातं तोडावं किंवा अचानक आयुष्य बदलून टाकावं, असा याचा अर्थ नाही.
काही गोष्टी संयमाने सुधारतात. काही समस्यांना वेळ द्यावा लागतो. प्रत्येक अस्वस्थता बदलाची सूचना नसते.
पण प्रत्येक अस्वस्थतेकडे दुर्लक्ष करणंही शहाणपणाचं नाही.
मोठ्या संकटाची वाट का पाहायची?
व्यवसाय तोट्यात गेल्यावरच नवीन ग्राहक शोधायचे का?
नातं तुटण्याच्या टप्प्यावर गेल्यावरच बोलायला सुरुवात करायची का?
मन पूर्णपणे कंटाळून गेल्यावरच स्वतःला विचारायचं का—मला खरंच काय हवं आहे?

आयुष्य नेहमी मोठ्या आवाजात इशारा देत नाही.
कधी ते फक्त सकाळी उठताना जाणवणाऱ्या छोट्याशा निरुत्साहातून बोलतं. कधी रविवार संध्याकाळच्या बेचैनीतून. कधी आरशात दिसणाऱ्या थकलेल्या चेहऱ्यातून. कधी अनेक वर्षं मनात राहिलेल्या, पण कधीही सुरू न केलेल्या कल्पनेतून.
आपण त्या आवाजाकडे दुर्लक्ष करतो.
कारण तो ओरडत नाही.
पण एखादी गोष्ट असह्य होईपर्यंत थांबणं म्हणजे निर्णय घेणं नाही. तोपर्यंत परिस्थितीला निर्णय घेऊ देणं आहे.
कदाचित प्रश्न हा नाही की तुमच्या आयुष्यात काही फार वाईट घडत आहे का.
प्रश्न एवढाच आहे—
काहीही फार वाईट घडत नसतानाही, तुमचं आयुष्य हळूहळू तुमच्यापासून दूर तर जात नाही ना?

सलिल सुधाकर चौधरी
नेटभेट ई-लर्निंग सोल्युशन्स
मातृभाषेतून शिकूया, प्रगती करूया !

नेटभेट चे एक विद्यार्थी विजय कोल्हे यांचे वयस्कर वडील हैदराबाद येथे बेपत्ता झाले आहेत. माझ्या मित्र यादीत कोणी हैदराबाद येथे असेल तर कृपया कमेंट्स मध्ये सांगा.
त्यांना शोधण्यासाठी मदत हवी आहे.
तसेच आपल्या हैदराबाद येथील मित्रमंडळींना हा मेसेज पाठवा.
धन्यवाद.

आपल्या घरात साधारणपणे दोन प्रकारचे स्क्रूड्रायव्हर आढळतात. एक म्हणजे सरळ खाच असलेला (minus सारखा दिसणारा) आणि दुसरा म्हणजे क्रॉस-हेड किंवा फिलिप्स स्क्रूड्रायव्हर (plus सारखा दिसणारा).

या plus सारख्या दिसणाऱ्या स्क्रू ड्रायव्हरला फिलिप्स स्क्रू ड्रायव्हर का म्हणतात माहित आहे?
बहुतेकांना वाटते की फिलिप्स स्क्रूड्रायव्हरचा शोध फिलिप्स नावाच्या माणसाने लावला असेल. मला बरेच वर्षे हेच वाटत होतं की हे फिलिप्स कंपनीने पहिल्यांदा बनवले असेल.
पण प्रत्यक्षात १९३२ मध्ये जॉन पी. थॉम्पसन यांनी क्रॉस-हेड स्क्रू आणि स्क्रूड्रायव्हरची रचना विकसित केली होती. या साध्या वाटणाऱ्या स्क्रू ड्रायव्हरमध्ये एक बिझनेस कथा लपली आहे. चला पाहूया.

थॉम्पसनची कल्पना तांत्रिकदृष्ट्या उत्कृष्ट होती. चार खाचा असल्यामुळे जास्त टॉर्क देता येत होता आणि स्क्रूड्रायव्हर सहज घसरत नव्हता. जुन्या प्रकारच्या स्क्रूपेक्षा ही रचना अधिक कार्यक्षम होती.
पण एक मोठी समस्या होती.
थॉम्पसन हे उत्पादन थेट सामान्य ग्राहकांना विकण्याचा प्रयत्न करत होते.
लोकांनी त्याला साधा प्रश्न विचारला:
"आमच्या घरातले सगळे स्क्रू जुने आहेत. त्यांच्यासाठी आमच्याकडे आधीच स्क्रूड्रायव्हर आहेत. मग नवीन स्क्रूड्रायव्हर आम्ही का विकत घ्यावा?"
थॉम्पसनकडे उत्तर नव्हते.
त्यांनी अशा प्रश्नाचे उत्तर तयार केले होते, जो प्रश्न कोणी विचारलाच नव्हता.
यामुळे अनेक वर्षे प्रयत्न करूनही त्यांना यश मिळाले नाही. अखेरीस त्यांनी पेटंट हेन्री एफ. फिलिप्स यांना विकून टाकले.

पण फिलिप्स यांनी या शोधाकडे वेगळ्या नजरेने पाहिले.
त्यांनी विचार केला की हा स्क्रूड्रायव्हर सामान्य माणसासाठी नाही. याचा खरा उपयोग कारखान्यांमध्ये होऊ शकतो.
त्या काळात अमेरिकेत मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन उद्योग वाढत होता. कारखान्यांमध्ये असेंब्ली लाईन्स आणि पॉवर टूल्सचा वापर वाढत होता.
जुन्या प्रकारचे स्क्रू मशीनसाठी त्रासदायक होते. स्क्रूड्रायव्हर अचूक बसवावा लागत असे. थोडीशी चूक झाली तरी तो घसरत असे.
क्रॉस-हेड स्क्रू मात्र स्वतःहून मध्यभागी बसत असे. त्यामुळे मशीनला तो सहज पकडता येत असे. शिवाय जास्त ताकद वापरून स्क्रू घट्ट करता येत असे.
फिलिप्स यांनी ही गोष्ट ओळखली.
त्यांनी किरकोळ ग्राहकांना नव्हे तर उत्पादकांना विक्री सुरू केली.
त्यांनी अमेरिकेतील मोठ्या वाहन उत्पादकांना पटवून दिले की ही पद्धत अधिक कार्यक्षम आहे. अखेरीस जनरल मोटर्सने त्यांच्या कॅडिलॅक गाड्यांमध्ये फिलिप्स स्क्रू वापरण्यास सुरुवात केली.
"कॅडिलॅक ज्या स्क्रूचा वापर करते" हीच फिलिप्ससाठी सर्वात प्रभावी जाहिरात ठरली.

पण त्यांची खरी हुशारी पुढे दिसली. जेव्हा या नवीन स्क्रू ची मागणी वाढली तेव्हा
स्वतः कारखाना उभारून स्क्रू बनवण्याऐवजी त्यांनी विविध उत्पादकांना परवाने (Licenses) विकले.
जो कोणी पैसे देईल त्याला फिलिप्स स्क्रू तयार करण्याचा अधिकार मिळाला.
काही वर्षांतच अमेरिकेतील बहुसंख्य स्क्रू उत्पादक फिलिप्सला रॉयल्टी देऊन त्यांचे स्क्रू बनवू लागले.
परिणाम असा झाला की बाजारात उपलब्ध असलेल्या जवळजवळ प्रत्येक उत्पादनात फिलिप्स स्क्रू वापरले जाऊ लागले.
आणि मग ग्राहकांना फिलिप्स स्क्रूड्रायव्हर विकत घेण्याशिवाय पर्याय उरला नाही.
लोकांना नवीन स्क्रूड्रायव्हरची गरज नव्हती.
पण फिलिप्स यांनी अशी परिस्थिती निर्माण केली की ती गरज आपोआप निर्माण झाली.

यातून एक महत्त्वाचा व्यवसायाचा धडा मिळतो.
अनेक उद्योजक आपले उत्पादन किती चांगले आहे हे सांगण्यात वेळ घालवतात. पण बाजाराला त्या उत्पादनाची गरज आहे का, हा प्रश्न विचारत नाहीत.
उत्कृष्ट उत्पादन असणे महत्त्वाचे आहे, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे योग्य ग्राहक आणि योग्य वापर शोधणे.
थॉम्पसनकडे उत्तम उपाय होता, पण योग्य समस्या नव्हती.
फिलिप्स यांनी योग्य समस्या शोधली, योग्य बाजारपेठ शोधली आणि संपूर्ण उद्योगाला आपला ग्राहक बनवले.

व्यवसायात यश हे केवळ चांगले उत्पादन तयार करण्यात नसते.
खरे यश म्हणजे लोकांना, उद्योगांना आणि बाजाराला तुमच्या उपायाची गरज का आहे हे ओळखण्यात असते. यालाच product market fit असे म्हणतात.

सलिल सुधाकर चौधरी
नेटभेट ई-लर्निंग सोल्युशन्स
मातृभाषेतून शिकूया, प्रगती करूया !