Hiddoraac

1. Barasho iyo Aqoon Siyaasadeed waa tallaabada ugu horreysa ee muhiimka u ah qof kasta oo doonaaya inuu kusoo biiro siyaasadda. Waa fahamka habka siyaasadeed, sharciyada, nidaamyada doorashada, iyo waxa bulshada u baahan tahay.

---

Maxaa ka mid ah Barashada iyo Aqoonta Siyaasadeed?

a) Fahamka Nidaamka Siyaasadeed ee Dalkaaga

Waa inaad taqaan sida dalkaaga loo maamulo:

Dastuurka (xeerka ugu sarreeya ee dalka).

Qaab-dhismeedka dowladda (sida laanta fulinta, sharci-dejinta, iyo garsoorka).

Habka doorashooyinka (sidee loo doortaa madaxda?).

b) Barashada Xisbiyada Siyaasadeed

Baro xisbiyada dalka ka jira:

Mabaadi'dooda (tusaale, xisbiga dadka muxaafidka ah iyo xisbiga dadka horumarka raba).

Taariikhda xisbiyada iyo doorkooda bulsho.

c) Taariikhda Siyaasadeed

Akhri taariikhda siyaasadeed ee dalkaaga iyo dunidaba:

Sida dowlado u burbureen ama u guuleysteen.

Doorka ay ciyaaraan kacdoon, heshiisyo, iyo hogaamiye-yaal taariikhi ah.

d) Fahamka Dhibaatooyinka Bulshada

Faham dhibaatooyinka ugu waaweyn ee bulshada ay la tacaalayso:

Shaqo la'aan, amni xumo, caafimaad liita, waxbarasho la'aan iwm.

Taas ayaa kaa caawinaysa inaad si dhab ah ugu adeegto bulshada marka aad siyaasadda gasho.

e) Xirfadaha Hoggaaminta iyo Wadahadalka

Baro sida loo noqdo hoggaan wanaagsan:

La hadalka shacabka.

Dhegeysiga dadka.

Xalinta khilaafaadka.

---

Tusaale Fudud:

> Haddii aad rabto inaad siyaasadda Soomaaliya ka gasho, waa inaad taqaan:

Dastuurka KMG ah.

Habka Federaalka.

Doorka Baarlamaanka, Golaha Wasiirrada, iyo Madaxweynaha.

Siyaasadda xisbiyada sida Himilo Qaran, UPD, Nabad Iyo Noolal iwm.

Waxyaabaha shacabka ugu badan ka cawdaan:
shaqo la'aan, amni, horumar la'aan.

---

Si Kooban:

Barasho iyo Aqoon Siyaasadeed = Fahamka nidaamka, shuruucda, taariikhda, xisbiyada, baahiyaha shacabka, iyo xirfadaha hoggaaminta.

4. Qorshe iyo Xeelad marka laga hadlayo siyaasad, waxaa loola jeedaa habka iyo farsamooyinka ay siyaasiyiinta ama xisbiyada u adeegsadaan si ay u gaaraan yoolkooda siyaasadeed, sida helidda awoodda, ilaalinta taageerada, ama hirgelinta barnaamij siyaasadeed.

---

Qodobbada Muhiimka ah ee Qorshe iyo Xeelad Siyaasadeed:

a) Qorshe Siyaasadeed (Political Strategy)

Waa qorshe weyn oo tilmaamaya sida loogu guulaysan karo tartanka siyaasadeed, sida loo kasban karo shacabka, ama sida loo difaaci karo talada lagu jiro.

Waxay ku salaysan tahay:

Cidda aad taageerada ka rabto.

Sida aad isugu muujinayso olole ahaan.

Sida aad uga jawaabayso mushkiladaha ama tartamayaasha kale.

b) Xeelad Siyaasadeed (Tactics)

Waa ficillo yaryar ama tallaabooyin degdeg ah oo loogu talagalay in lagu hirgeliyo qorshaha.

Tusaale ahaan:

Soo bandhigid barnaamijyo caan ah (sida bilaash waxbarasho, Caafimaad Iwm).

Dhisid xulufo ama heshiisyo qarsoodi ah si loo xoojiyo taageerada.

Weerar siyaasadeed oo lagu wiiqayo awoodda tartamayaal kale.

c) Daraasad iyo Faham Dadweyne

Siyaasi fiican wuxuu daraaseeyaa waxa shacabka daneynaayo: dhaqaalaha, amniga, shaqo-abuurka iwm, si uu ugu saleeyo qorshihiisa iyo xeeladdiisa.

d) Olole Abaabulan

Qorshuhu wuxuu noqdaa mid cad: goorta, meesha, iyo sida loo abaabulayo ololaha, loo sameynayo kulamada, loo isticmaalo warbaahinta, iyo xitaa loo diyaariyo khudbadaha.

---

Tusaale Fudud:

> Siyaasi doonaaya inuu kusoo baxo doorashada madaxweynaha wuxuu samayn karaa qorshe ah inuu diiradda saaro dhalinyarada, isagoo u adeegsanaya xeelad sida in uu ballanqaado shaqo-abuur iyo waxbarasho bilaash ah, islamarkaana uu furo baraha bulshada si uu u gaaro codbixiyeyaasha da'da yar.

---

Si Kooban:

Qorshe waa waddada oogu weyn ee uu siyaasiga rabo inuu marayo, Xeelad waa tallaabooyinka uu qaadaayo si uu qorshihiisa uga dhabeeyo.

1. Qaab Maamul marka laga hadlayo siyaasad, waxaa loola jeedaa sida dowlad ama hay’ad u abaabusho habka loo hoggaamiyo dalka ama bulshada. Waxay ka koobnaan kartaa dhowr qaybood oo muhiim ah:

Qodobbada Muhiimka ah ee Qaab Maamul:

a) Hannaanka Dawladeed:

Dawladda Federaalka: Dowlad dhexe oo awood qaybsan la leh dowlad goboleedyo ama kuwa dariska.

Dawladda Unitary ah (Unugaysan): Dowlad dhexe oo leh awood buuxda oo laga maamulo dalka intiisa kale (tusaale: siday Soomaaliya horay u ahayd).

Boqortooyo ama Jamhuuriyad: Qaab maamul ku dhisan boqor (constitutional monarchy) ama doorasho dadweyne.

b) Saddexda Laamood ee Dowladeed:

1. Laanta Fulinta – Madaxweynaha/Ra’iisul Wasaaraha iyo golihiisa wasiirrada oo fuliya sharciyada iyo siyaasadaha.

2. Laanta Sharci-dejinta – Baarlamaanka ama golaha wakiillada oo sameeya sharciyada.

3. Laanta Garsoorka – Maxkamadaha oo hubiya in sharciyada si caddaalad ah loo adeegsado.

c) Maamulka Hoose iyo Heer Gobol:

Qaab maamul wuxuu hoos ugu sii degi karaa maamulka degmooyinka, tuulooyinka, iyo gobollada si adeegyada loo gaarsiiyo shacabka meel kasta.

d) Qaybinta Awoodda iyo Mas’uuliyadda:

Siyaasadda waxay qeexdaa cidda leh go’aan qaadashada, cidda fulinaysa, iyo cidda kormeeraysa, si loo helo isu-dheelli-tirnaan.
---
Tusaale Fudud:

Haddii aad tahay duqa magaalo, siyaasaddaada qaab maamul waxay noqon kartaa:

In aad dejiso nidaamka nadaafadda magaalada.

In aad maamusho miisaaniyadda.

In aad kormeerto ciidanka amniga magaalada.

In aad fuliso siyaasado ka yimid dowladda dhexe.

Muqdisho (SONNA): Guddiga maaliyadda ee gurmad Qaran oo maanta ku kulmay xarunta dhexe ee hay’adda maaraynta musiibooyinka ayaa shacabka Soomaaliyeed markale ugu baaqay in ay ka qeybqataan gurmadka shacabkii waxyeellada ka soo gaartay qarixii Liido.

Kulankaan waxaa guddoomiyey guddoomiyaha guddiga maaliyadda ahna wasiirka wasaaradda wxbarashada dowladda FS Faarax Sheekh Cabdulqaadir, waxaana qeyb ka ahaa wasiiru dowlaha xafiiska Ra’iisulwasaaraha Xirsi Gaani, Guddoomiyaha hay’adda maareynta musiiboyinka ee SoDMA Maxamuud Macalim Cabdulle, Ganacsato, Ururka Haweenka Qaranka iyo Culumada Soomaaliyed.

Guddigaan ayaa markale shacabka Soomaaliyeed ugu baaqay in ay qeybtooda ka qataan gurmadka loo sameynaayo shacabkii khawaarijta ku xasuuqday Liido, waxaana guddiga uu u mahadceliyay Golaha wasiirada XFS oo xalay lacag nus Milyan dollar ah ugu deeqay ehelada dadkii waxyeellada ka soo gaartay weerarkaas.

Wakaaladda Wararka Sona.